Khi một kiểu mèo "dễ thương" lên xu hướng trên mạng, như tai cụp, chân ngắn, mặt tẹt hay "mèo mãi không lớn", người mua đổ xô tìm và người nhân giống chạy theo, trong khi nhiều đặc điểm ấy là dị tật di truyền gây đau hoặc khó thở cho mèo. Bên cạnh đó là những trào lưu video dọa mèo để quay cảnh giật mình, như trào lưu đặt quả dưa chuột sau lưng mèo khoảng năm 2015. Cái dễ thương trên màn hình có thể làm hại con mèo thật, và người xem có nhiều cách để không góp phần vào chuyện đó.
Một vòng lặp: lượt xem, nhu cầu, nhân giống
Cơ chế diễn ra khá giống nhau ở nhiều nước:
- Một con mèo có ngoại hình lạ nổi tiếng trên mạng, nhờ một video hay một người nổi tiếng nuôi.
- Người xem muốn có một con "giống vậy". Từ khoá tìm mua tăng vọt.
- Người nhân giống, cả có nghề lẫn tự phát, ghép những con mang đặc điểm ấy để có nhiều mèo con "đúng mốt" hơn, nhanh hơn.
- Đặc điểm càng rõ thì càng được giá, nên có xu hướng chọn những con "cực" hơn nữa.
Vấn đề nằm ở bước 4. Khi chọn giống chỉ theo ngoại hình, những đặc điểm đi kèm bệnh cũng được nhân lên. Giới thú y gọi chung là "nhân giống theo hình thể cực đoan". Các tổ chức như International Cat Care (iCatCare) và Hội Y học Mèo Quốc tế (ISFM) đã nhiều lần kêu gọi người mua và người nhân giống đặt sức khoẻ lên trước vẻ ngoài.
Những đặc điểm "dễ thương" đáng lo
Chi tiết từng giống mèo đã có ở cẩm nang nuôi mèo trong hệ; ở đây chỉ tóm lại vì sao chúng hay thành trào lưu và đáng lo ở đâu.
| Đặc điểm trên mạng | Vì sao được thích | Điều đáng lo |
|---|---|---|
| Tai cụp | Mặt tròn như cú, trông hiền | Gen gây tai cụp ảnh hưởng tới sụn và xương khắp cơ thể, giới thú y lo ngại về đau khớp |
| Chân ngắn | Dáng lũn cũn, giống chó dachshund | Câu hỏi về cột sống, khớp và khả năng nhảy leo tự nhiên còn được tranh luận |
| Mặt tẹt, mũi ngắn | Mặt "bánh bao", mắt to | Đường thở hẹp, chảy nước mắt, khó ăn, khó chịu nóng |
| "Mèo mini", "mèo không lớn" | Như mèo con mãi mãi | Có khi là mèo con bị tách mẹ quá sớm được bán như mèo trưởng thành tí hon, hoặc mèo mang bệnh gây lùn |
| Lai mèo hoang dã | Lông đốm như báo, vẻ hoang dã | Nhu cầu vận động, hành vi khó đoán; mèo hoang dã thật thì có luật bảo vệ |
Ở Việt Nam, mèo tai cụp, mèo chân ngắn và mèo lông ngắn mặt tròn đều từng rất được tìm mua trên các nhóm mạng xã hội. Không phải con nào mang các đặc điểm trên cũng ốm, và người đã nuôi thì cần chăm sóc chứ không cần áy náy. Nhưng khi mua mới, biết những điều này là đủ để hỏi đúng câu. Chuyện mèo con mấy tuần tuổi mới nên tách mẹ đã có ở cẩm nang nuôi mèo; các loài mèo hoang dã có wiki riêng trong hệ.
Một số nơi đã siết lại
Một số hiệp hội mèo giống ở châu Âu không công nhận giống mèo tai cụp, và một số nước châu Âu đã có luật hạn chế nhân giống động vật mang đặc điểm gây đau đớn. Các quy định cụ thể khác nhau theo từng nước và còn thay đổi. Điều đáng chú ý là hướng đi chung: ngày càng nhiều nơi coi sức khoẻ con vật là điều kiện của việc nhân giống.
Khi nổi tiếng nhờ bệnh
Những con mèo nổi tiếng nhất mạng như Grumpy Cat hay Lil Bub có ngoại hình đặc biệt vì bệnh bẩm sinh. Chủ của chúng không chọn giống để có vẻ ngoài ấy; đó là chuyện tình cờ, và họ chăm sóc mèo suốt đời. Câu chuyện của hai cô mèo có ở bài những con mèo nổi tiếng trên mạng cùng mục.
Điều cần tách bạch: thương một con mèo khuyết tật là tốt. Cố tạo ra mèo có khuyết tật vì nó trông dễ thương là chuyện khác hẳn. Khi xem ảnh một con mèo "ngộ nghĩnh", câu hỏi nên đặt là: vẻ ngoài này có làm nó đau, khó thở, khó đi lại không?
Trào lưu video làm mèo sợ
Dưa chuột sau lưng
Khoảng năm 2015, mạng xã hội tràn ngập video người ta lén đặt quả dưa chuột sau lưng mèo đang ăn. Mèo quay lại, nhảy dựng lên, có con chạy biến. Người xem cười, nhưng các chuyên gia hành vi động vật khi ấy cảnh báo rằng mèo bị giật mình thật, có thể sợ chỗ ăn, và có con bị thương khi nhảy va vào đồ đạc. Không cần biết vì sao mèo sợ quả dưa (có người đoán vì giống rắn, có người cho rằng chỉ vì một vật lạ xuất hiện im lặng ngay chỗ mèo thấy an toàn); điều chắc chắn là mèo sợ.
Những kiểu khác
- Tiếng động lớn, đồ chơi lao tới: quay cảnh mèo giật mình, xù lông.
- Nhét mèo vào chỗ chật để quay: mèo thích hộp khi tự chọn, không phải khi bị nhét vào.
- Mặc đồ, đội mũ khi mèo không quen: mèo cứng người, nằm bẹp, hay bị hiểu nhầm là "ngoan".
- Nhuộm lông: mèo liếm lông cả ngày, nuốt thuốc nhuộm.
- Khen mèo béo: ảnh mèo quá cân được khen "đáng yêu" khiến người nuôi không nhận ra mèo đang có vấn đề sức khoẻ.
Một trò lừa nổi tiếng
Khoảng năm 2000, một trang mạng tự xưng bán "mèo con nuôi trong lọ thuỷ tinh" để mèo lớn theo hình cái lọ. Nó gây phẫn nộ khắp nơi, nhiều người gửi đơn phản đối. Thực ra đó là một trang giễu do sinh viên làm, không có con mèo nào bị nhốt. Chuyện này là lời nhắc ngược lại: không phải nội dung gây phẫn nộ nào trên mạng cũng có thật. Kiểm tra trước khi chia sẻ.
Đọc ảnh mèo cho đúng: "ngoan" hay đang sợ
Nhiều video được khen "mèo ngoan quá" thật ra là mèo đang sợ đến cứng người. Vài dấu hiệu dễ nhận:
- Tai ép sát hoặc xoay ngang như cánh máy bay.
- Đồng tử nở to dù chỗ chụp đủ sáng.
- Thân co, đuôi quặp sát người hoặc quất mạnh.
- Nằm bẹp, không nhúc nhích, mắt mở to (không phải nằm thư giãn).
- Liếm môi, nuốt nước bọt liên tục.
Cách đọc chi tiết đuôi, tai, mắt đã có ở cẩm nang nuôi mèo; cách đo mức căng thẳng của mèo quán có ở mục phúc lợi. Muốn quay video mèo vui thật, xem mục chụp ảnh và quay video.
Bắt tay làm: việc người xem làm được
- Không chia sẻ video dọa mèo, kể cả để chê. Lượt xem nào cũng là lượt xem.
- Trước khi mua mèo theo một bức ảnh, hỏi: giống này có bệnh di truyền gì? Bố mẹ mèo đã được kiểm tra chưa? Mèo con bao nhiêu tuần tuổi? Không trả lời được thì nên dừng.
- Dè chừng chữ "mini", "mãi không lớn", "mặt càng tẹt càng xinh".
- Khen mèo khoẻ, đừng khen mèo béo. Một lời khen trên mạng có sức nặng hơn ta nghĩ.
- Kiểm tra chuyện gây phẫn nộ trước khi chia sẻ: có nguồn không, có báo chính thống nào đưa không.
- Ở quán cà phê mèo, đừng xin chủ quán bế mèo, mặc đồ cho mèo để chụp. Quán tốt sẽ từ chối, và đó là dấu hiệu quán thương mèo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhân giống mèo theo ngoại hình lại có hại?
Khi chọn giống chỉ theo vẻ ngoài như tai cụp, chân ngắn hay mặt tẹt, những gen gây bệnh đi kèm cũng được nhân lên. Mèo có thể bị đau khớp, khó thở, chảy nước mắt hay khó chịu nóng. Các tổ chức thú y khuyên đặt sức khoẻ lên trước ngoại hình.
Video đặt dưa chuột sau lưng mèo có hại không?
Có. Mèo bị giật mình thật, có thể sợ chỗ ăn về sau và có con bị thương khi nhảy va vào đồ đạc. Các chuyên gia hành vi khuyên không làm và không chia sẻ những video như vậy.
Mèo mini, mèo không lớn có thật không?
Phần lớn quảng cáo "mèo mini" là mèo con bị tách mẹ sớm được bán như mèo trưởng thành tí hon, hoặc mèo mang bệnh gây lùn. Mèo nhà khoẻ mạnh lớn tới kích thước bình thường của loài. Nên hỏi kỹ tuổi và sức khoẻ trước khi mua.
Làm sao biết con mèo trong video đang sợ?
Dấu hiệu thường gặp là tai ép sát hoặc xoay ngang, đồng tử nở to, thân co, đuôi quặp, nằm bẹp mắt mở to hoặc liếm môi liên tục. Một con mèo nằm im cứng người thường không phải "ngoan" mà là đang sợ.
Mèo tai cụp có nên nuôi không?
Mèo tai cụp đã về nhà thì cần được chăm sóc tốt và theo dõi khớp với bác sĩ thú y, không cần áy náy. Khi định mua mới, nên biết rằng gen gây tai cụp ảnh hưởng tới sụn và xương, nên giới thú y lo ngại; chi tiết có ở cẩm nang nuôi mèo trong hệ.
