Mèo trở thành con vật "thống trị" internet từ giữa thập niên 2000, khi các diễn đàn ảnh có ngày "Caturday" đăng ảnh mèo, rồi trang I Can Has Cheezburger? (2007) biến ảnh mèo chú thích sai chính tả cố ý, gọi là LOLcats, thành trào lưu toàn cầu. Lý do hay được nêu nhất: mèo không diễn theo lệnh nên khoảnh khắc nào cũng thật và bất ngờ, gương mặt "nghiêm trọng" của mèo hợp để người xem tự gán lời, và xem mèo khiến nhiều người dễ chịu hơn, như một khảo sát gần bảy nghìn người năm 2015 ghi nhận. Đây là bức tranh chung; từng con mèo nổi tiếng và từng meme có bài riêng trong mục.
Trước khi có internet, người ta đã mê ảnh mèo
Ảnh mèo "lên xu hướng" không bắt đầu từ mạng. Từ thập niên 1870, nhiếp ảnh gia Harry Pointer ở Brighton (Anh) đã chụp và bán hàng trăm tấm ảnh mèo dàn cảnh: mèo ngồi bên tách trà, mèo trên xe đạp nhỏ, kèm dòng chú thích hài hước. Đó gần như là "ảnh mèo có chữ" đầu tiên. Bưu thiếp in mèo nhân hoá của Louis Wain sau đó phủ khắp nước Anh, chuyện đã có ở bài mèo trong hội hoạ của mục văn hoá.
Ở Nhật và Mỹ thế kỷ 20, lịch mèo, sách ảnh mèo, áp phích mèo treo tường văn phòng đã bán rất chạy. Internet không tạo ra lòng mê mèo. Nó chỉ cho lòng mê ấy một cái máy nhân bản cực nhanh.
LOLcats và "Caturday"
Khoảng năm 2005–2006, trên một diễn đàn ảnh nổi tiếng của Mỹ, người dùng có thói quen đăng ảnh mèo mỗi thứ Bảy và gọi đó là "Caturday". Ảnh thường kèm chữ to màu trắng viền đen, câu cú sai ngữ pháp như thể chính con mèo đang nói. Kiểu chữ này về sau được gọi là "lolspeak".
Năm 2007, trang I Can Has Cheezburger? ra đời, lấy tên từ câu chú thích trên một tấm ảnh con mèo xám béo tròn há miệng cười. Trang cho người dùng gửi ảnh mèo kèm chú thích, và nó lớn nhanh đến mức thành một công ty truyền thông nhỏ. Người ta còn rủ nhau "dịch" cả những văn bản dài sang lolspeak cho vui.
Vì sao kiểu ảnh này hấp dẫn? Câu chữ ngây ngô, sai chính tả giống giọng trẻ con, đặt cạnh gương mặt mèo vừa nghiêm vừa ngơ, tạo ra một nhân vật: con mèo tham ăn, ích kỷ một cách đáng yêu. Đó là hình ảnh người ta vẫn gán cho mèo từ lâu, trong tục ngữ, truyện cổ, phim hoạt hình.
Thời video: từ chiếc hộp giấy đến màn hình dọc
Khi trang chia sẻ video phổ biến từ giữa thập niên 2000, mèo lại thắng lớn. Những video được nhớ lâu nhất thường rất đơn giản: một con mèo cố chui vào cái hộp quá nhỏ, một con mèo giật mình vì một vật lạ, một con mèo ngủ gật rồi trượt khỏi bàn. Không có kịch bản, không có lời thoại.
Từ khoảng cuối thập niên 2010, video ngắn khung dọc trên điện thoại thay cho video dài. Mèo vẫn hợp: một clip mười lăm giây là đủ cho một cú bất ngờ. Cách quay một video mèo ngắn có câu chuyện, không làm phiền mèo, đã có ở mục chụp ảnh và quay video.
Vì sao lại là mèo mà không phải chó
Không ai đo được chính xác ảnh mèo hay ảnh chó nhiều hơn trên toàn mạng. Nhưng mèo rõ ràng có "chất meme" đặc biệt. Các nhà bình luận và nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết, chưa cái nào được chứng minh trọn vẹn:
| Giả thuyết | Ý chính |
|---|---|
| Mèo ở trong nhà | Chó được dắt ra công viên, khoe với hàng xóm. Mèo sống trong nhà, chủ mèo chỉ còn cách "khoe" trên mạng. |
| Mèo không diễn theo lệnh | Khó dạy mèo làm trò, nên khoảnh khắc mèo làm điều ngộ nghĩnh thường là tự phát, đọc lên thấy thật. |
| Gương mặt "khó đoán" | Mặt mèo ít biểu cảm rõ như mặt chó, nên người xem dễ tự gán suy nghĩ, gán lời. Hợp với ảnh có chú thích. |
| Tương phản oai và hậu đậu | Mèo được coi là thanh lịch, kiêu kỳ. Một con mèo trượt chân, chui hộp, giật mình vì quả dưa chuột là cú phá hình ảnh ấy, nên buồn cười. |
| Nét dễ thương | Mặt tròn, mắt to gợi bản năng che chở. Chuyện này có ở bài cuối mục bộ lông và đôi mắt. |
Xem video mèo có làm ta vui hơn không
Năm 2015, nhà nghiên cứu truyền thông Jessica Gall Myrick (Đại học Indiana, Mỹ) công bố một khảo sát trực tuyến với gần bảy nghìn người về thói quen xem video mèo. Người tham gia cho biết sau khi xem, họ thấy có năng lượng hơn, tích cực hơn, bớt lo âu và buồn bực hơn. Nhiều người thừa nhận xem video mèo là để trì hoãn việc phải làm, và cảm giác vui có phần bù lại cảm giác áy náy.
Cần đọc kết quả này đúng cỡ: đây là khảo sát tự báo cáo, người tham gia tự chọn tham gia, nhiều người vốn đã thích mèo. Nó cho thấy người mê mèo cảm thấy video mèo có ích cho tâm trạng, chứ không chứng minh video mèo chữa được buồn chán cho mọi người.
Cũng khoảng năm 2012, Trung tâm nghệ thuật Walker ở Minneapolis (Mỹ) tổ chức Liên hoan video mèo trên internet ngoài trời, thu hút hàng nghìn người đến ngồi trên bãi cỏ xem video mèo trên màn hình lớn. Một bảo tàng nghệ thuật nghiêm túc tổ chức chuyện ấy cho thấy video mèo đã thành một hiện tượng văn hoá thật.
Ở Việt Nam: "con sen" và "hoàng thượng"
Cộng đồng mê mèo trên mạng xã hội ở Việt Nam có một bộ từ riêng: người nuôi tự gọi mình là "con sen" (người hầu), gọi mèo là "hoàng thượng", "boss". Cách nói đùa này nắm đúng cái "chất" người ta thấy ở mèo: mèo không phục tùng, người phải chiều mèo. Các nhóm chia sẻ ảnh mèo, các trang tìm chủ cho mèo, các quán cà phê mèo đều dùng chung ngôn ngữ ấy.
Mạng xã hội cũng là nơi nhiều người biết đến quán cà phê mèo lần đầu, qua một tấm ảnh bé mèo nằm trên kệ cửa sổ. Chuyện quán mèo ở Việt Nam có ở mục quán cà phê mèo.
Mặt sáng và mặt tối của mèo trên mạng
Mặt sáng
- Gây quỹ và tìm nhà: nhiều con mèo nổi tiếng đã giúp quyên tiền cho các tổ chức cứu hộ. Ảnh đẹp giúp mèo ở trạm cứu hộ được chú ý hơn.
- Hiểu mèo hơn: video của bác sĩ thú y, chuyên gia hành vi giúp nhiều người biết đọc tâm trạng mèo, biết mèo cần chỗ trốn, cần được để yên.
- Kết nối người mê mèo: người không nuôi được mèo vẫn có chỗ để yêu mèo.
Mặt tối
- Video dàn cảnh dọa mèo: có những trào lưu đặt vật lạ sau lưng mèo, phát tiếng động lớn để quay cảnh mèo giật mình. Mèo bị sợ thật.
- Chạy theo ngoại hình: mèo có đặc điểm bất thường nổi tiếng thì người ta đi tìm mua mèo "giống vậy", kể cả khi đặc điểm ấy là bệnh. Bài về trào lưu mèo theo ngoại hình cùng mục bàn kỹ chuyện này.
- Ảnh trộm, chuyện bịa: ảnh mèo bị lấy không ghi nguồn, kèm câu chuyện cảm động bịa ra để kéo tương tác.
Bắt tay làm: xem và chia sẻ cho tử tế
- Trước khi bấm chia sẻ, nhìn tai và mắt con mèo. Tai ép sát đầu, đồng tử nở to, thân co cứng là mèo đang sợ. Video ấy không vui với mèo.
- Đừng chia sẻ video dọa mèo, dù buồn cười. Lượt xem là thứ khuyến khích người khác làm theo.
- Ghi nguồn khi đăng lại ảnh của người khác. Chủ mèo xứng đáng được nhắc tên.
- Nghi ngờ chuyện quá cảm động mà không có nguồn, nhất là kèm lời kêu gọi chuyển tiền.
- Báo cáo nội dung hành hạ mèo với nền tảng, thay vì chia sẻ lại để "lên án".
- Muốn có ảnh mèo của riêng mình, đến quán mèo và học cách chụp không làm phiền mèo ở mục chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo nổi tiếng trên internet?
Các giả thuyết hay được nêu là: mèo sống trong nhà nên chủ khoe trên mạng, mèo không diễn theo lệnh nên khoảnh khắc nào cũng tự nhiên, gương mặt mèo khó đoán nên người xem dễ gán lời, và mèo vừa kiêu kỳ vừa hậu đậu nên buồn cười. Chưa có giả thuyết nào được chứng minh trọn vẹn.
LOLcats là gì?
LOLcats là ảnh mèo kèm chú thích chữ to, cố ý viết sai ngữ pháp như thể con mèo đang nói. Trào lưu bắt đầu từ thói quen đăng ảnh mèo ngày thứ Bảy (Caturday) trên các diễn đàn khoảng 2005–2006 và bùng nổ nhờ trang I Can Has Cheezburger? năm 2007.
Xem video mèo có tốt cho tâm trạng không?
Một khảo sát năm 2015 với gần bảy nghìn người của Jessica Gall Myrick cho thấy người xem tự báo cáo thấy vui hơn, có năng lượng hơn và bớt lo âu sau khi xem. Đây là khảo sát tự báo cáo trên người vốn thích mèo, nên chỉ nên hiểu là gợi ý, không phải bằng chứng chữa bệnh.
Con sen, hoàng thượng nghĩa là gì?
Đây là cách nói đùa của cộng đồng mê mèo ở Việt Nam: người nuôi tự gọi mình là "con sen", tức người hầu, và gọi mèo là "hoàng thượng" hay "boss". Cách nói này phản ánh hình ảnh mèo không phục tùng, người phải chiều theo mèo.
Làm sao biết một video mèo có làm mèo sợ không?
Nhìn tai, mắt và dáng người: tai ép sát đầu hoặc xoay ngang, đồng tử nở to, thân co cứng, lông dựng, bỏ chạy hay đứng sững là dấu hiệu sợ. Video dàn cảnh dọa mèo để quay cảnh giật mình thì không nên xem và không nên chia sẻ.
