Quán cà phê mèo đầu tiên thường được coi là Cat Flower Garden ở Đài Bắc, mở năm 1998. Ý tưởng này sang Nhật Bản, nơi quán Neko no Jikan ở Osaka được nhắc đến như một trong những quán mèo đầu tiên của Nhật vào khoảng năm 2004, rồi bùng lên ở Tokyo trong những năm sau đó và từ Nhật lan ra khắp thế giới.
Lịch sử quán mèo còn ngắn, phần lớn được ghi lại qua báo chí và lời kể của người trong nghề chứ chưa có công trình sử học chặt chẽ. Vì vậy những mốc dưới đây nên đọc là "thường được dẫn", không phải mốc tuyệt đối.
Đài Bắc 1998: một quán nhỏ thành điểm khởi đầu
Cat Flower Garden là một quán cà phê ở Đài Bắc có nuôi mèo trong quán. Điều khiến nó được nhớ đến không phải vì là nơi đầu tiên trên đời có mèo ngồi trong quán nước — quán xá có mèo bắt chuột thì đã có từ lâu ở khắp nơi — mà vì đây là chỗ mèo trở thành lý do chính để khách đến. Khách không đến vì cà phê ngon rồi tình cờ gặp mèo; khách đến vì mèo.
Theo nhiều bài báo về sau, quán thu hút khách du lịch, trong đó có khách Nhật. Câu chuyện thường được kể là những vị khách này mang ý tưởng về nước. Chi tiết ai mang, mang thế nào thì mỗi nguồn kể một khác, nên chỉ nên giữ ý chính: mô hình đi từ Đài Loan sang Nhật Bản.
Đài Loan về sau cũng là nơi có nhiều điểm đến gắn với mèo, như làng mèo Houtong ở Tân Bắc. Đó lại là một câu chuyện khác — một làng mỏ cũ có đàn mèo đông, không phải quán cà phê — được kể ở mục Mèo nổi tiếng & điểm đến.
Osaka khoảng 2004: Neko no Jikan
Neko no Jikan, nghĩa là "giờ của mèo", ở Osaka thường được nhắc là một trong những quán cà phê mèo đầu tiên của Nhật, mở khoảng năm 2004. Cái tên nói lên tinh thần của mô hình: khách mua một khoảng thời gian ở cạnh mèo.
Từ Osaka, mô hình nhanh chóng xuất hiện ở Tokyo. Trong khoảng nửa sau thập niên 2000, các khu đông người trẻ, đông nhân viên văn phòng của Tokyo có ngày càng nhiều quán mèo. Báo chí quốc tế bắt đầu viết về "cat café" như một nét lạ của Nhật Bản, và chính sự chú ý này đưa mô hình ra thế giới.
Có một chi tiết hay bị kể lẫn: không ít người nghĩ quán mèo là phát minh của Nhật. Thực ra Nhật là nơi làm cho mô hình nổi tiếng và chuẩn hoá nó — vé theo giờ, nội quy rửa tay, cấm bế, cấm đánh thức mèo — chứ không phải nơi đầu tiên có quán. Vì sao mô hình hợp với Nhật đến vậy có bài riêng trong mục.
Tokyo và những năm bùng nổ
Khi quán mèo đã thành phổ biến ở Nhật, mô hình bắt đầu tách nhánh:
- Quán theo giống: chuyên mèo lông dài, mèo chân ngắn, mèo mặt tròn.
- Quán theo không khí: quán yên tĩnh như thư viện, quán kiểu phòng khách gia đình, quán có cửa kính lớn nhìn ra phố.
- Quán gắn cứu hộ: mèo được giới thiệu cho người muốn nhận nuôi. Ở Nhật mô hình này xuất hiện muộn hơn và ít hơn so với châu Âu, Mỹ sau này.
Sự cạnh tranh cũng đẩy nhiều quán chú ý hơn tới phúc lợi: khách Nhật nói chung khá để ý tới mèo trông có mệt không, và quán có tiếng là "mèo khổ" thì mất khách. Ngược lại, cũng có lúc báo chí Nhật phản ánh những quán làm kém — quá nhiều mèo, mèo con tiếp khách đến khuya. Chính những lời phê bình đó dẫn đến thay đổi về luật.
Khi luật bắt kịp: giờ mở cửa của mèo
Ở Nhật, các cơ sở kinh doanh có trưng bày hay tiếp xúc động vật phải đăng ký với chính quyền địa phương, và quán mèo nằm trong diện này. Khoảng năm 2012, Nhật sửa luật về phúc lợi và quản lý động vật, siết quy định trưng bày động vật vào buổi tối. Theo báo chí thời đó, quán mèo được nới thêm giờ có điều kiện, chẳng hạn mèo phải đủ lớn và được tự do đi lại, nghỉ ngơi trong quán.
Chi tiết điều khoản là chuyện của luật Nhật và đã có thể đổi về sau, nên ở đây chỉ giữ bài học chung: giờ mở cửa của quán chính là giờ làm của mèo, và nơi đi đầu về quán mèo cũng là nơi sớm phải đặt giới hạn cho chuyện này. Mục Phúc lợi & giờ nghỉ bàn kỹ cách các quán xoay ca, cho mèo nghỉ.
Lan ra thế giới: dòng thời gian tham khảo
| Mốc (thường được dẫn) | Nơi | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1998 | Đài Bắc, Đài Loan | Cat Flower Garden, thường được coi là quán cà phê mèo đầu tiên |
| Khoảng 2004 | Osaka, Nhật Bản | Neko no Jikan, một trong những quán mèo đầu tiên của Nhật |
| Nửa sau thập niên 2000 | Tokyo và các thành phố lớn của Nhật | Mô hình phổ biến, tách nhánh theo giống, theo không khí |
| Thập niên 2000–2010 | Hàn Quốc và nhiều nơi ở châu Á | Quán mèo xuất hiện ở các đô thị lớn |
| Khoảng 2012 | Nhật Bản | Sửa luật, siết trưng bày động vật buổi tối |
| Khoảng 2012–2014 | Vienna, Paris, London | Những quán mèo đầu tiên ở châu Âu được báo chí chú ý |
| Khoảng 2014 | Mỹ | Nhiều quán mở cùng lúc, phần lớn gắn với trạm cứu hộ |
Những năm châu Âu và Mỹ có bài riêng, vì ở đó mô hình đổi hướng rõ rệt: từ "ngồi chơi với mèo của quán" sang "phòng khách của trạm cứu hộ".
Mô hình đã thay đổi những gì sau hơn hai mươi năm
Nhìn lại, có ba chuyển dịch lớn:
- Từ mèo trang trí sang mèo cư dân. Các quán đầu tiên thường chỉ là quán nước có mèo. Quán về sau thiết kế không gian cho mèo trước, người sau: lối đi trên cao, phòng nghỉ, cửa hai lớp.
- Từ "càng nhiều càng vui" sang giới hạn. Giới hạn khách, giới hạn giờ, cấm bế, cấm đánh thức mèo. Nội quy ngày càng dài vì người làm quán học được từ sai lầm.
- Từ mèo của quán sang mèo tìm nhà. Ở phương Tây, nhiều quán không sở hữu mèo mà làm việc với nhóm cứu hộ. Điều này mở ra một vai trò mới, nhưng cũng kéo theo yêu cầu cao về cách ly, sức khoẻ đàn.
Song song, cũng có nhánh đi sai: quán thú hoang như cú, rái cá, nhím mọc lên theo trào lưu "cà phê thú". Đây là nhánh mà nhiều tổ chức phúc lợi động vật phản đối, có bài riêng giải thích.
Tìm hiểu thêm
- Đọc các bài phóng sự về quán mèo Nhật trên báo lớn quốc tế giai đoạn 2008–2015: đây là nguồn ghi lại thời kỳ bùng nổ rõ nhất.
- Nếu có dịp đến Tokyo, Osaka hay Đài Bắc, thử ghé một quán lâu năm và một quán mới; so cách bố trí, nội quy để thấy mô hình đã đổi ra sao.
- Đọc thêm về luật phúc lợi động vật của Nhật qua trang của Bộ Môi trường Nhật (có bản tiếng Anh tóm tắt), thay vì tin những con số lan truyền trên mạng.
- Nếu gặp bài viết khẳng định chắc nịch "quán mèo đầu tiên thế giới là…" kèm một mốc khác, hãy xem nguồn của họ: nhiều khả năng đó là một cách đếm khác, không hẳn là sai.
Câu hỏi thường gặp
Quán cà phê mèo đầu tiên trên thế giới ở đâu?
Quán thường được coi là đầu tiên là Cat Flower Garden ở Đài Bắc, Đài Loan, mở năm 1998. Mốc này được dẫn rộng rãi nhưng chủ yếu dựa trên báo chí, nên nên hiểu là "thường được coi là". Mèo ở quán nước thì đã có từ lâu; điểm mới của quán này là mèo trở thành lý do chính để khách đến.
Quán cà phê mèo có phải bắt nguồn từ Nhật Bản không?
Không hẳn. Nhật là nơi làm mô hình nổi tiếng và chuẩn hoá cách vận hành, nhưng quán đầu tiên thường được ghi nhận là ở Đài Bắc. Quán Neko no Jikan ở Osaka, khoảng năm 2004, được nhắc như một trong những quán mèo đầu tiên của Nhật.
Quán cà phê mèo xuất hiện ở châu Âu khi nào?
Khoảng 2012–2014, với những quán ở Vienna, Paris và London được báo chí chú ý. Ở châu Âu và sau đó là Mỹ, mô hình thường gắn với trạm cứu hộ mèo hơn là ở châu Á. Mục này có bài riêng về quán mèo ở châu Âu và Mỹ.
Nhật Bản có quy định gì về quán cà phê mèo?
Quán mèo ở Nhật phải đăng ký như cơ sở kinh doanh liên quan đến động vật với chính quyền địa phương. Khoảng năm 2012, Nhật sửa luật siết việc trưng bày động vật buổi tối, và quán mèo được nới giờ có điều kiện. Chi tiết luật có thể đã thay đổi, nên cần tra nguồn chính thức nếu muốn biết chính xác hiện nay.
