Vì sao quán cà phê mèo nở rộ ở Nhật Bản: căn hộ cấm nuôi, nhịp sống đô thị

Quán cà phê mèo nở rộ ở Nhật Bản chủ yếu vì nhiều người thành phố muốn ở gần mèo nhưng không nuôi được: căn hộ thuê thường cấm thú cưng, nhà nhỏ, giờ làm dài, nhiều người sống một mình. Quán mèo bán đúng thứ họ thiếu — một giờ yên tĩnh cạnh mèo mà không phải gánh trách nhiệm chăm hằng ngày — trong một xã hội vốn đã quen với nội quy và quý cảm giác được "chữa lành".

Không có một nguyên nhân duy nhất. Dưới đây là những lực đẩy thường được nhắc tới, mỗi cái đóng một phần.

Căn hộ cấm nuôi thú: lực đẩy rõ nhất

Ở các thành phố lớn của Nhật, rất nhiều căn hộ cho thuê ghi rõ trong hợp đồng là không được nuôi thú cưng. Người Nhật có chữ riêng cho chuyện này, và khi tìm nhà, "được nuôi thú" là một tiêu chí lọc riêng, thường đi kèm ít lựa chọn hơn hoặc điều kiện chặt hơn.

Lý do của chủ nhà dễ hiểu: lo vết cào, mùi, tiếng ồn ảnh hưởng hàng xóm vách mỏng, chi phí sửa sang khi trả nhà. Kết quả là có cả một lớp người — sinh viên, người mới đi làm, người chuyển công tác — yêu mèo nhưng không có quyền nuôi.

Quán mèo trả lời thẳng vào nhu cầu đó. Nó không thay thế việc nuôi, nhưng cho một "liều" tiếp xúc định kỳ. Nhiều khách quen ở quán Nhật được kể là đến cùng một quán nhiều năm, biết tên từng con, như đến thăm mèo của một người bạn.

Nhà nhỏ, giờ làm dài, sống một mình

Ngay cả khi được phép nuôi, nhiều người vẫn tự thấy không nên. Căn hộ một phòng ở Tokyo nhỏ; ca làm kéo dài, chưa kể giờ đi tàu; đi công tác, về quê dịp lễ là bỏ nhà nhiều ngày. Người có trách nhiệm biết rằng nuôi mèo trong điều kiện đó là thiệt cho mèo.

Song song, số hộ một người ở Nhật tăng trong nhiều thập kỷ. Sống một mình ở đô thị lớn kéo theo nhu cầu có một nơi "thứ ba" — không phải nhà, không phải chỗ làm — để thả lỏng. Quán cà phê vốn đã là nơi thứ ba quen thuộc; quán mèo thêm vào đó một sinh vật ấm áp không đòi hỏi gì ở mình.

Văn hoá "chữa lành" và cái đẹp của sự yên lặng

Người Nhật hay dùng chữ iyashi, tạm hiểu là "chữa lành, xoa dịu", để nói về những thứ giúp người mệt mỏi dịu lại: suối nước nóng, nhạc êm, con vật dễ thương. Mèo nằm rất gọn trong chữ này. Một con mèo ngủ trong nắng, chậm rãi liếm chân, không vội vàng gì — đúng là hình ảnh đối lập với nhịp sống đô thị dồn dập.

Quán mèo ở Nhật thường được bày biện để đẩy cảm giác ấy lên: ánh sáng dịu, nhạc nhỏ hoặc không nhạc, kệ sách, ghế thấp. Nhiều quán yên tĩnh đến mức giống thư viện. Khách Nhật quen với không khí này — nói nhỏ, không chạy, không gọi mèo ầm ĩ — nên mèo cũng dễ chịu hơn.

Văn hoá Nhật còn có một kho hình ảnh về mèo rất dày: mèo vẫy tay đón khách, mèo trong tranh khắc gỗ, những con mèo trên đảo, mèo trưởng ga. Những chuyện ấy có bài riêng ở mục Văn hoá & nghệ thuật và mục Điểm đến. Ở đây chỉ cần thấy: người Nhật đã có sẵn thiện cảm với mèo trước khi quán mèo đến.

Một xã hội quen với nội quy

Quán mèo chỉ chạy tốt khi khách chịu theo luật: rửa tay, cởi giày, không bế, không đánh thức, không cho ăn bừa. Ở nhiều nước, áp được những luật này cho khách là một thử thách thật sự.

Ở Nhật, phần này dễ hơn. Thói quen cởi giày ở lối vào nhà, giữ trật tự nơi công cộng, đọc kỹ hướng dẫn rồi làm theo khiến nội quy quán mèo không bị coi là phiền. Khách thậm chí kỳ vọng quán có nội quy, và đánh giá thấp quán buông lỏng.

Điều này giải thích một chuyện ít người để ý: nhiều chuẩn mực của quán mèo trên thế giới — vé theo giờ, bảng giới thiệu từng con mèo, cấm bế, cấm đánh thức — được định hình ở Nhật rồi mới đi ra ngoài. Mỗi điều trong nội quy có lý do riêng; mục Vận hành & vệ sinh quán có bài giải thích từ phía chủ quán.

"Cơn sốt mèo" và kinh tế của sự dễ thương

Khoảng giữa thập niên 2010, báo chí Nhật nói nhiều về một cơn sốt mèo: sách ảnh mèo bán chạy, mèo lên quảng cáo, hàng hoá hình mèo khắp nơi, có người còn ghép chữ "nekonomics" để chỉ dòng tiền quanh mèo. Theo khảo sát hằng năm của ngành thức ăn thú cưng Nhật, có thời điểm khoảng năm 2017 số mèo nuôi được ước tính đã vượt số chó.

Một trong những lý do được nêu cho xu hướng này rất gần với lý do quán mèo phát triển: mèo không cần dắt đi dạo, hợp nhà nhỏ, hợp người bận. Quán mèo vừa hưởng lợi từ cơn sốt, vừa góp phần nuôi nó — người làm quen mèo ở quán, về sau có điều kiện thì nuôi.

Mặt trái cũng có: khi mèo thành mặt hàng thời thượng, nhu cầu mèo giống đẹp tăng, kéo theo lo ngại về nhân giống ồ ạt. Một số quán mèo giống bị phê bình vì đổi mèo liên tục. Đây là lý do mô hình quán mèo gắn với cứu hộ dần được chú ý hơn, kể cả ở Nhật.

Những gì Việt Nam học được, những gì không bê nguyên

Nhiều yếu tố đẩy quán mèo ở Nhật cũng có ở các thành phố lớn Việt Nam: người trẻ ở trọ, chung cư hạn chế thú nuôi, giờ làm dài. Nhưng có những khác biệt đáng kể:

• Khí hậu: nóng ẩm quanh năm ở phía Nam, nồm ẩm ở phía Bắc. Quán mèo ở Việt Nam phụ thuộc vào điều hoà và thông gió nhiều hơn.
• Thói quen khách: khách Việt hay đi nhóm, nói chuyện rôm rả, thích chụp ảnh nhiều. Nội quy cần được nhắc khéo và nhắc nhiều hơn, không thể mặc định khách tự hiểu.
• Mèo ta: Việt Nam có nhiều mèo ta khoẻ, quen khí hậu, cần nhà. Mô hình gắn với cứu hộ có đất phát triển.

Bài "quán cà phê mèo ở Việt Nam" trong mục này nói kỹ hơn về các kiểu quán và điều khách nên biết.

Tìm hiểu thêm

• Tìm đọc các phóng sự dài về đời sống đô thị và nhà ở một người tại Nhật: chúng cho bối cảnh rõ hơn mọi bài "top quán mèo".
• Xem những sách ảnh mèo Nhật nổi tiếng, như sách ảnh mèo đường phố, để hiểu thẩm mỹ "mèo yên lặng" mà nhiều quán mô phỏng.
• Nếu đến Nhật, chọn một quán vào sáng ngày thường và để ý nhịp điệu: khách nói nhỏ thế nào, nhân viên nhắc nội quy ra sao.
• Muốn đọc số liệu nuôi thú ở Nhật, tra khảo sát gốc của hiệp hội ngành thay vì con số chép lại qua nhiều trang.