Ba meme mèo kinh điển nhất là Keyboard Cat (con mèo mặc áo "chơi đàn", quay từ năm 1984, thành meme năm 2009), Nyan Cat (con mèo hoạt hình thân bánh bay kéo theo cầu vồng, năm 2011) và cặp ảnh "người phụ nữ quát con mèo trước bàn ăn" (năm 2019). Mỗi meme sống được lâu vì nó trở thành một khuôn mẫu ai cũng dùng lại được để nói một cảm xúc. Phía sau mỗi meme là một con mèo thật hoặc một người vẽ thật, và chuyện ai được quyền với hình ảnh ấy cũng đáng biết.
Meme là gì và vì sao mèo hợp làm meme
Meme trên mạng là một hình ảnh, đoạn video hay câu chữ được người dùng chép lại, chế lại và truyền đi, thường để diễn tả một cảm xúc hay một tình huống chung. Một meme tốt có hai thứ: nó dễ nhận ra ngay, và nó dễ đổi chữ để dùng cho chuyện khác.
Mặt mèo rất hợp với hai điều đó. Mèo có biểu cảm rõ ở tai, mắt, ria, nhưng lại không "cười" như người, nên người xem tự gán ý nghĩ cho mèo. Một con mèo trợn mắt có thể là "sốc", "khinh bỉ" hay "không hiểu gì", tuỳ dòng chữ đi kèm. Vì sao mèo nói chung thống trị internet đã có ở bài tổng quan cùng mục.
Keyboard Cat: "tiễn" ai đó ra khỏi sân khấu
Năm 1984, Charlie Schmidt, một người làm nghệ thuật ở bang Washington, Mỹ, quay một đoạn phim ngắn con mèo của mình tên Fatso. Fatso mặc chiếc áo xanh, ngồi trước cây đàn phím điện tử, hai chân trước "gõ phím" theo một giai điệu vui vui. Thật ra người chủ ngồi phía sau điều khiển chân mèo. Năm 2007, Schmidt đưa đoạn phim cũ lên mạng.
Năm 2009, một người dùng khác ghép đoạn Keyboard Cat vào cuối một video ai đó ngã đau, kèm câu "tiễn anh ấy đi nào, Keyboard Cat". Ý tưởng lấy từ thói quen của các buổi diễn: khi tiết mục hỏng, ban nhạc chơi một đoạn để "tiễn" người diễn vào cánh gà. Từ đó, cứ có video ai thất bại, người ta lại chèn Keyboard Cat vào cuối.
Nhìn lại bằng mắt hôm nay, đoạn phim này đặt ra một câu hỏi nhỏ: mặc áo và cầm chân mèo để quay có làm mèo khó chịu không? Mỗi con mèo một khác, nhưng ngày nay giới phúc lợi động vật khuyên tránh mặc đồ cho mèo khi mèo không quen, và không điều khiển cơ thể mèo để quay video. Fatso đã mất từ lâu; về sau người chủ quay tiếp với những con mèo khác.
Nyan Cat: con mèo bánh cầu vồng
Tháng 4 năm 2011, hoạ sĩ người Mỹ Chris Torres vẽ một hình động kiểu điểm ảnh của các trò điện tử thập niên 1980: một con mèo xám có thân là chiếc bánh nướng nhân hồng, bay trong vũ trụ, phía sau để lại một vệt cầu vồng. Vài ngày sau, một người dùng ghép hình ấy với một bài hát tiếng Nhật toàn tiếng "nyan nyan" lặp đi lặp lại, do một giọng hát tổng hợp trình bày. Video dài vài phút, lặp mãi một vòng, lan đi với tốc độ chóng mặt.
"Nyan" là tiếng mèo kêu trong tiếng Nhật, như "meo" trong tiếng Việt. Cái tên Nyan Cat vì thế giống như gọi "Mèo Meo". Meme này hay được dùng cho những gì vui vẻ vô nghĩa, lặp lại không dứt, hay cho cảm giác "lâng lâng".
Năm 2021, người vẽ bán một phiên bản làm lại của Nyan Cat dưới dạng tài sản số với giá được báo chí đưa tin là rất cao. Chuyện này cho thấy một meme có thể có tác giả và có giá trị, dù hàng triệu người dùng nó như của chung.
"Người phụ nữ quát con mèo" và con mèo trước bàn ăn
Năm 2019, một người dùng ghép hai tấm ảnh không liên quan. Bên trái là cảnh cắt ra từ một chương trình truyền hình thực tế Mỹ, một người phụ nữ đang chỉ tay, la hét, bạn bên cạnh níu lại. Bên phải là ảnh một con mèo trắng tên Smudge ngồi sau bàn ăn ở Canada, trước đĩa rau, mặt nhăn lại vẻ chán ghét. Đặt cạnh nhau, hai tấm ảnh thành một cuộc cãi vã: một bên gào thét, một bên con mèo bình thản tỏ vẻ khinh khỉnh.
Meme này dùng cho mọi cuộc tranh luận mà một bên nóng nảy, một bên "lý lẽ" vô lý. Ở Việt Nam, nó cũng rất phổ biến trong bình luận trên mạng xã hội. Theo các bài báo sau đó, chủ của Smudge kể rằng cô mèo vốn không ưa rau, và ảnh được chụp hoàn toàn tình cờ trong bữa tối.
Bảng các meme mèo hay gặp
| Meme | Thời gian nổi | Gốc | Thường dùng để nói |
|---|---|---|---|
| LOLcats, Happy Cat | 2007 | Ảnh mèo kèm chữ sai chính tả cố ý | Thèm ăn, đòi hỏi một cách ngây ngô |
| Longcat | Giữa thập niên 2000 | Ảnh một con mèo trắng ở Nhật được bế lên, thân kéo dài trông như vô tận | Thứ gì dài, kéo dài mãi |
| Ceiling Cat | Giữa thập niên 2000 | Con mèo ló đầu qua lỗ thủng trên trần nhà | "Có người đang nhìn đấy" |
| Keyboard Cat | 2009 (phim quay 1984) | Fatso mặc áo "chơi đàn" | Tiễn một màn thất bại |
| Nyan Cat | 2011 | Hình động điểm ảnh của Chris Torres | Vui vô nghĩa, lặp không dứt |
| Grumpy Cat | 2012 | Ảnh Tardar Sauce ở Arizona | Chán đời, không muốn làm gì |
| Người phụ nữ quát con mèo | 2019 | Ghép ảnh truyền hình thực tế với ảnh mèo Smudge | Cãi nhau, một bên nóng, một bên lý sự |
Thời điểm ghi trong bảng là mốc phổ biến theo các trang lưu trữ meme, có thể lệch một vài năm. Chuyện riêng của Grumpy Cat có ở bài những con mèo nổi tiếng trên mạng cùng mục.
Ai có quyền với một meme
Người dùng coi meme như của chung, nhưng về mặt pháp lý, ảnh và hình vẽ vẫn có tác giả. Năm 2013, người chủ của Keyboard Cat và người vẽ Nyan Cat cùng kiện một hãng sản xuất trò điện tử ở Mỹ vì đã đưa hai nhân vật vào sản phẩm mà không xin phép; vụ việc sau đó được giải quyết. Gia đình chủ Grumpy Cat cũng lập công ty quản lý hình ảnh của cô.
Với người dùng bình thường, dùng meme để bình luận vui thường không ai bắt bẻ. Nhưng in meme lên áo, cốc để bán, hay dùng trong quảng cáo, là chuyện khác. Một cửa hàng hay quán cà phê mèo muốn dùng hình mèo nổi tiếng trong trang trí, bao bì nên hỏi kỹ về bản quyền trước, hoặc tốt hơn là dùng ảnh mèo của chính quán.
Meme mèo và mèo thật
Meme khiến ta cười, và đôi khi khiến ta quên rằng có một con mèo thật phía sau. Vài điều nên nhớ:
- Biểu cảm trên ảnh không phải cảm xúc thật của mèo. Smudge nhăn mặt trước đĩa rau, Grumpy Cat trễ miệng vì bệnh bẩm sinh. Ta gán cảm xúc người lên mặt mèo, mèo không hề "khinh bỉ" ai.
- Đừng tạo meme bằng cách làm mèo sợ. Trào lưu dọa mèo bằng dưa chuột hay tiếng động lớn để quay cảnh giật mình được bàn ở bài về trào lưu mèo trên mạng cùng mục.
- Ảnh mèo đẹp nhất là ảnh mèo thoải mái. Muốn có ảnh mèo "để dành làm meme" cho riêng mình, hãy học cách chụp kiên nhẫn ở mục chụp ảnh mèo.
Tìm hiểu thêm
- Các trang lưu trữ meme bằng tiếng Anh ghi lại khá kỹ nguồn gốc, năm ra đời và các biến thể của từng meme. Đọc để biết ai là người tạo ra trước khi đem dùng.
- Bảo tàng Hình ảnh Chuyển động (Museum of the Moving Image, New York) từng có triển lãm về cách mèo chiếm lĩnh internet năm 2015, cho thấy meme mèo đã được nhìn như một hiện tượng văn hoá đáng nghiên cứu.
- Thử một bài tập: chọn một meme mèo bạn hay dùng, tìm xem con mèo thật trong đó tên gì, sống ở đâu. Bạn sẽ nhìn meme ấy khác đi.
Câu hỏi thường gặp
Keyboard Cat là gì?
Keyboard Cat là đoạn phim năm 1984 con mèo Fatso mặc áo xanh "chơi" đàn phím điện tử, do chủ là Charlie Schmidt quay và điều khiển chân mèo. Năm 2009, người dùng ghép đoạn phim vào cuối các video thất bại với câu "tiễn anh ấy đi", và nó trở thành meme.
Nyan Cat là gì và ai vẽ?
Nyan Cat là hình động kiểu điểm ảnh một con mèo có thân bánh nướng bay trong vũ trụ, kéo theo cầu vồng, do hoạ sĩ Mỹ Chris Torres vẽ tháng 4 năm 2011. Hình được ghép với một bài hát tiếng Nhật toàn tiếng "nyan", tức tiếng mèo kêu, và lan khắp thế giới.
Meme con mèo trước bàn ăn có nguồn gốc từ đâu?
Meme ghép năm 2019 từ hai ảnh: một cảnh người phụ nữ la hét trong chương trình truyền hình thực tế Mỹ và ảnh cô mèo trắng Smudge ở Canada ngồi sau đĩa rau, mặt nhăn lại. Ghép cạnh nhau, chúng thành một cuộc cãi vã, dùng cho mọi tranh luận vô lý.
Dùng meme mèo có vi phạm bản quyền không?
Dùng meme để bình luận vui thường không bị bắt bẻ, nhưng ảnh và hình vẽ gốc vẫn có tác giả. In meme lên hàng hoá để bán hay dùng trong quảng cáo thì cần xin phép, vì chủ mèo và người vẽ từng kiện các công ty dùng hình của họ không phép.
Nyan nghĩa là gì?
"Nyan" là tiếng mèo kêu trong tiếng Nhật, tương tự "meo" trong tiếng Việt hay "meow" trong tiếng Anh. Vì vậy Nyan Cat gần giống như gọi là "mèo meo meo".
