Quán cà phê cú, rái cá, nhím và các "quán thú" khác bị nhiều tổ chức phúc lợi động vật phản đối vì đây là thú hoang hoặc gần như hoang: chúng không được thuần hoá để sống cạnh người lạ, nhiều loài hoạt động về đêm, cần không gian và môi trường mà một căn phòng quán không thể có, và có loài nằm trong diện bị buôn bán trái phép. Mèo hợp mô hình quán (khi làm đúng) chính vì mèo là loài đã sống cạnh người hàng nghìn năm — điều cú hay rái cá không có.
Bài này không nhằm chê người từng đến những quán ấy. Nhiều người đến vì tò mò, không biết phía sau có gì. Mục tiêu là để lần sau bạn có đủ thông tin mà tự chọn.
Thuần hoá khác với thuần dưỡng
Hai chữ này hay bị dùng lẫn, nhưng khác nhau căn bản:
- Thuần hoá là quá trình qua rất nhiều thế hệ, loài thay đổi về di truyền để hợp với đời sống bên người. Mèo nhà, chó nhà là ví dụ.
- Thuần dưỡng là một cá thể thú hoang được nuôi từ nhỏ, quen tay người. Nó có thể trông hiền, nhưng bản năng, nhu cầu của loài vẫn là của thú hoang.
Con cú đậu yên trên tay khách, con rái cá chìa tay qua ô kính, phần lớn là thú thuần dưỡng — hoặc đơn giản là thú đang quá mệt để phản ứng. Chúng không "thích người" theo cách một con mèo được xã hội hoá tốt có thể thích người. Chuyện mèo được thuần hoá từ bao giờ và ở đâu có bài riêng ở mục Mèo và người qua lịch sử.
Cú: loài sống về đêm bị đặt dưới đèn ban ngày
Phần lớn các loài cú hoạt động về đêm hoặc lúc chạng vạng. Ban ngày là giờ chúng cần ngủ yên ở chỗ khuất. Quán cú lại mở cửa ban ngày, đèn sáng, người qua lại, máy ảnh chĩa vào.
Để cú không bay đi, nhiều quán buộc chân cú bằng dây vào cành đậu. Cú là chim săn mồi cần bay; một con cú bị buộc cả ngày trên cành, nhìn khách vuốt lưng, là một con chim bị lấy đi gần như mọi hành vi tự nhiên. Các nhà điểu học và tổ chức phúc lợi đã nhiều lần nêu lo ngại rằng cú rất giỏi giấu căng thẳng: cú đứng im, nhắm mắt có thể là cú đang cố "biến mất" khỏi một tình huống nó không thoát được, chứ không phải đang thư giãn.
Rái cá: cưng trên mạng, khổ trong phòng
Rái cá — thường là rái cá vuốt bé châu Á — trở nên nổi tiếng nhờ video ngắn: bàn tay bé xíu, tiếng kêu chí chóe. Nhưng phía sau là mấy vấn đề lớn:
- Nhu cầu sống: rái cá là loài bán thuỷ sinh, sống theo nhóm gia đình, cần nước để bơi, lặn, kiếm ăn hằng ngày. Một cái chậu hay bể nhỏ không thay được dòng sông.
- Buôn bán: rái cá vuốt bé châu Á và rái cá lông mượt được đưa vào Phụ lục I của CITES năm 2019, mức bảo vệ cao nhất với buôn bán quốc tế, một phần vì lo ngại buôn bán làm thú cưng. Các nhóm bảo tồn ghi nhận nhiều vụ buôn lậu rái cá con từ Đông Nam Á.
- Hành vi: rái cá có tuyến mùi, đánh dấu lãnh thổ mạnh, cắn đau. Nhiều con được nuôi làm cảnh bị tách khỏi nhóm từ rất nhỏ.
Điều trớ trêu: chính những đoạn video dễ thương lại kéo thêm nhu cầu nuôi, kéo thêm buôn bán.
Nhím và những loài nhỏ khác
Nhím trong các quán thường là nhím lùn châu Phi, một loài sống đơn độc và hoạt động về đêm. Bị nhiều người lạ cầm lên, chuyền tay giữa ban ngày là trải nghiệm đi ngược bản năng của chúng. Nhím cuộn tròn, xù gai không phải đang "ngại ngùng dễ thương" mà đang phòng vệ.
Ngoài nhím, một số quán còn có cáo tai to, chồn, gấu mèo, bò sát. Các loài này có chung vấn đề: nhu cầu sinh học không hợp phòng kín ban ngày, và nhiều loài có thể mang mầm bệnh lây sang người. Bò sát và nhím, chẳng hạn, được giới y tế nhắc là có thể mang vi khuẩn Salmonella.
Thỏ: thú nhà nhưng là con mồi
Thỏ là trường hợp đặc biệt: thỏ nhà là loài đã được thuần hoá, khác hẳn cú hay rái cá. Nhưng thỏ là loài con mồi, rất dễ hoảng khi bị nhấc khỏi mặt đất, và có thể tự làm mình bị thương khi giãy. Quán thỏ làm tốt thì để thỏ chạy trên sàn, khách ngồi xuống chờ thỏ lại gần — giống tinh thần quán mèo tốt. Quán thỏ cho khách bế thỏ tự do thì có cùng vấn đề như quán mèo cho bế tự do, chỉ nặng hơn.
Luật các nơi đã bắt đầu thay đổi
| Nơi | Xu hướng (theo báo chí, tổ chức bảo tồn) |
|---|---|
| Quốc tế (CITES) | Năm 2019 đưa hai loài rái cá châu Á lên Phụ lục I, siết buôn bán quốc tế |
| Hàn Quốc | Khoảng cuối năm 2023, luật sửa đổi hạn chế trưng bày thú hoang ở cơ sở không phải vườn thú, thuỷ cung được cấp phép; nhiều quán gấu mèo, quán thú hoang phải đóng hoặc chuyển đổi |
| Nhật Bản | Quán thú phải đăng ký như cơ sở kinh doanh động vật; tranh luận công khai về quán cú, quán rái cá vẫn tiếp diễn |
| Việt Nam | Nhiều loài hoang dã thuộc diện được pháp luật bảo vệ; nuôi, mua bán có thể vi phạm pháp luật tuỳ loài |
Chi tiết luật của từng nước có thể đã thay đổi; bảng trên chỉ để thấy hướng đi chung là siết lại, không phải nới ra.
Ở Việt Nam, nếu thấy cơ sở nuôi, trưng bày loài hoang dã đáng ngờ — rái cá, cầy, khỉ, chim săn mồi — bạn có thể báo cho cơ quan kiểm lâm hoặc các tổ chức bảo tồn động vật hoang dã có đường dây nóng. Đừng tự mua con thú ra để "giải cứu": tiền mua là tiền nuôi thêm vòng buôn bán.
Vậy quán mèo có khác thật không
Câu hỏi công bằng. Quán mèo không tự động là tốt chỉ vì là mèo. Một quán mèo nhồi nhét, không chỗ trốn, cho bế tự do cũng có thể làm mèo khổ. Nhưng có một khác biệt nền tảng:
- Mèo nhà là loài thuần hoá; mèo được xã hội hoá tốt có thể thật sự chọn đến gần người.
- Nhu cầu của mèo — leo cao, trốn, ngủ, có khay cát, có nước — có thể đáp ứng trong một căn phòng được thiết kế đúng.
- Mèo cần nhà là có thật và rất nhiều; quán mèo gắn cứu hộ có thể giúp chúng có nhà.
Với cú, rái cá hay nhím, không có thiết kế phòng nào bù được việc phải bay trong đêm, bơi trong sông, đi một mình trong bụi rậm.
Tìm hiểu thêm: ngắm thú hoang theo cách khác
- Xem phim tài liệu thiên nhiên về cú, rái cá: bạn thấy hành vi thật của chúng mà một căn phòng quán không bao giờ cho thấy.
- Ghé các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã có chương trình tham quan giáo dục: ở đó thú được chăm để có thể trở về tự nhiên nếu được, và khách không chạm vào thú.
- Đi quan sát chim ở vườn quốc gia, khu bảo tồn cùng hướng dẫn viên: một con cú thật trên cành lúc chạng vạng đáng nhớ hơn mười con cú buộc chân.
- Đọc thông tin của các tổ chức bảo tồn về buôn bán động vật hoang dã để hiểu vì sao "chỉ một lần chụp ảnh" cũng góp vào nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Quán cà phê cú có ác không?
Nhiều tổ chức phúc lợi động vật cho rằng quán cú gây hại cho cú. Phần lớn cú hoạt động về đêm, cần ngủ yên ban ngày và cần bay, trong khi ở quán chúng thường bị buộc chân trên cành, đặt dưới đèn sáng và bị khách chạm vào. Cú đứng im có thể là đang căng thẳng chứ không phải đang thư giãn.
Vì sao không nên nuôi rái cá làm thú cưng?
Rái cá là loài bán thuỷ sinh, sống theo nhóm, cần nước để bơi lặn hằng ngày, có tuyến mùi mạnh và cắn đau. Hai loài rái cá châu Á hay bị buôn bán đã được đưa vào Phụ lục I của CITES năm 2019. Nhu cầu nuôi làm cảnh góp phần thúc đẩy buôn lậu rái cá con.
Quán cà phê nhím có tốt cho nhím không?
Nhím lùn châu Phi hay gặp ở các quán là loài sống đơn độc và hoạt động về đêm. Bị nhiều người lạ cầm lên giữa ban ngày đi ngược bản năng của chúng, và nhím cuộn tròn xù gai là đang phòng vệ. Nhím cũng có thể mang vi khuẩn lây sang người.
Vì sao mèo hợp làm quán còn thú hoang thì không?
Mèo là loài đã được thuần hoá qua hàng nghìn năm, có thể chọn đến gần người, và nhu cầu của mèo đáp ứng được trong một phòng thiết kế đúng. Thú hoang dù được nuôi từ nhỏ vẫn giữ nhu cầu của loài như bay, bơi, sống về đêm. Dù vậy, quán mèo cũng chỉ tốt khi làm đúng.
Thấy nơi nuôi thú hoang trái phép ở Việt Nam thì báo ai?
Có thể báo cơ quan kiểm lâm địa phương hoặc đường dây nóng của các tổ chức bảo tồn động vật hoang dã. Đừng tự mua con thú để giải cứu, vì tiền mua tiếp tay cho buôn bán.
