Mèo trắng mắt xanh vì sao hay bị điếc: gen W và tai trong

Mèo trắng mắt xanh hay bị điếc vì cùng một gen trắng trội (W) vừa làm thiếu tế bào sắc tố ở lông và mống mắt, vừa làm thiếu tế bào sắc tố ở tai trong — mà tai trong cần các tế bào này để giữ cho ốc tai sống. Không phải mèo trắng mắt xanh nào cũng điếc, nhưng tỉ lệ cao hơn rõ rệt so với mèo màu khác. Hai mắt xanh thì nguy cơ cao nhất, một mắt xanh thì thấp hơn, mắt vàng hay xanh lục thì thấp hơn nữa.

Darwin đã để ý từ năm 1859

Trong Nguồn gốc các loài (1859), khi bàn về những tính trạng "đi kèm nhau" một cách khó hiểu, Charles Darwin viết rằng mèo trắng toàn thân có mắt xanh thường bị điếc. Ông không giải thích được vì sao, chỉ dùng nó làm ví dụ cho việc một thay đổi ở cơ thể có thể kéo theo thay đổi khác tưởng như chẳng liên quan.

Phải hơn một thế kỷ sau, ngành sinh học phát triển mới nối được hai đầu của câu đố: lông trắng, mắt xanh và tai điếc có chung một gốc là tế bào hắc tố.

Gen W: một gen trắng "che hết"

Gen trắng trội (W) nằm ở gen KIT, một gen điều khiển sự sống còn và di cư của nhiều loại tế bào trong phôi, trong đó có tế bào hắc tố. Năm 2014, một nhóm nghiên cứu di truyền mèo công bố trên tạp chí G3 rằng cả trắng toàn thân lẫn đốm trắng ở mèo đều liên quan đến một đoạn ADN gốc virus cổ chèn vào gen KIT: đoạn chèn đầy đủ cho trắng toàn thân, đoạn chèn bị rút ngắn cho kiểu đốm trắng.

Khi mang W, tế bào hắc tố gần như không có mặt ở da và lông, nên mèo trắng tuyền dù bên dưới nó có thể mang gen mướp, gen đen hay gen cam. Mèo con trắng đôi khi sinh ra có một vệt màu nhỏ trên đầu, mờ dần khi lớn — một dấu vết của màu "thật" bên dưới.

Lưu ý: không phải mèo trắng nào cũng mang W. Có mèo trắng gần hết thân vì gen đốm trắng (S) ở mức rất mạnh, có mèo bạch tạng thật (rất hiếm). Nguy cơ điếc khác nhau giữa các trường hợp này.

Từ mống mắt xanh đến ốc tai: chung một nguyên nhân

Vì sao mắt xanh

Mắt xanh lơ không có sắc tố xanh. Đó là mống mắt thiếu sắc tố ở lớp trước; ánh sáng đi vào bị tán xạ, mắt ta thấy màu xanh — cùng nguyên lý với bầu trời xanh. Khi W làm thiếu tế bào hắc tố ở mống mắt, mắt xanh lơ. Nếu một bên mống mắt vẫn nhận được tế bào sắc tố, mèo có mắt hai màu.

Vì sao điếc

Trong ốc tai có một dải mô gọi là vân mạch (stria vascularis), làm nhiệm vụ giữ thành phần dịch trong ốc tai để tế bào lông thính giác hoạt động. Dải mô này cần có tế bào hắc tố trung gian. Ở mèo mang W, các tế bào ấy có thể không có mặt. Hậu quả không xảy ra ngay lúc sinh: trong vài ngày đến vài tuần đầu đời, vân mạch thoái hoá, rồi tế bào lông thính giác chết theo. Thú y gọi là thoái hoá ốc tai – túi nhỏ.

Điếc này là bẩm sinh – di truyền, không chữa được và không tiến triển thêm sau khi đã hình thành. Nó có thể ở một tai hoặc cả hai tai. Một bên mắt xanh thường đi với nguy cơ điếc ở tai cùng bên cao hơn.

Hiện tượng tương tự cũng thấy ở một số giống chó nhiều lông trắng, và ở người với vài hội chứng hiếm liên quan đến tế bào hắc tố. Cơ chế sinh học tương tự nhau.

Tỉ lệ điếc: các con số và vì sao chúng khác nhau

Đây là chỗ nhiều bài viết đưa số rất chắc chắn, trong khi các nghiên cứu cho kết quả khác nhau. Con số hay được dẫn nhất đến từ các khảo sát mèo trắng ở thế kỷ trước:

Những khảo sát gần đây hơn trên mèo giống lông trắng ở châu Âu ghi nhận tỉ lệ chung thấp hơn, cỡ khoảng một phần năm số mèo trắng. Vì sao lệch nhau? Mẫu khác nhau (mèo giống hay mèo thường, nước nào), cách đo khác nhau (người quan sát hay máy đo), và người lai tạo có trách nhiệm đã tránh cho mèo điếc sinh sản. Vì vậy, hãy đọc bảng trên như một khoảng tham khảo cho thấy xu hướng — mắt càng xanh thì nguy cơ càng cao — chứ đừng dùng để "phán" một bé cụ thể.

Làm sao biết mèo có điếc không

Mèo điếc một tai gần như không biểu hiện gì. Mèo điếc cả hai tai thì có vài dấu hiệu, nhưng dễ nhầm với mèo "lì":

• Ngủ say không giật mình khi có tiếng cửa, tiếng gọi, tiếng ly vỡ.
• Kêu rất to, vì không nghe được chính tiếng mình.
• Giật mình mạnh khi bị chạm từ phía sau.
• Phản ứng với rung động (bước chân mạnh trên sàn gỗ) hơn là với âm thanh.
• Tai không xoay về phía tiếng động.

Cách chắc chắn duy nhất là đo điện thính giác thân não (BAER), một xét nghiệm đo phản ứng của não với tiếng click qua điện cực đặt trên da đầu. Ở một số nơi, phòng khám thú y chuyên khoa thần kinh hoặc trường đại học thú y làm được. Kiểm tra bằng cách vỗ tay, lắc chìa khoá chỉ cho kết quả gợi ý.

Mèo điếc ở quán: sống tốt, nhưng cần quy ước

Mèo điếc sống khoẻ, chơi đùa, gắn bó với người bình thường. Mèo dựa nhiều vào thị giác, khứu giác và rung động. Ở quán đông khách, vài quy ước giúp một bé điếc thoải mái:

• Tiếp cận từ phía trước, trong tầm nhìn của bé; không chạm từ phía sau khi bé đang ngủ.
• Nếu cần đánh thức hay báo hiệu, gõ nhẹ xuống sàn hoặc mặt bàn gần bé để bé cảm nhận rung động trước.
• Nhân viên dùng tín hiệu tay hoặc ánh sáng (bật tắt đèn khu vực) thay cho tiếng gọi.
• Không để bé ra khu vực gần cửa ra vào — bé không nghe thấy xe, người, cửa đóng.
• Ghi chú với khách: "bé này không nghe được, hãy để bé nhìn thấy bạn trước".

Cách chào và vuốt mèo nói chung đã có trong mục cư xử với mèo; với bé điếc, chỉ cần chú ý thêm "để bé thấy mình trước".

Lông trắng và nắng

Một vấn đề ít người để ý: da dưới lông trắng không có sắc tố bảo vệ. Vành tai, sống mũi, mí mắt của mèo trắng dễ bị cháy nắng. Phơi nắng gắt lâu năm làm tăng nguy cơ ung thư da ở những vùng này. Quán có cửa kính lớn, nắng chiếu trực tiếp nên có rèm hoặc phim cách nhiệt cho góc mèo hay nằm. Thấy vành tai đỏ, đóng vảy, loét không lành thì đưa mèo đi khám. Đừng tự bôi kem chống nắng của người lên mèo — nhiều thành phần không an toàn khi mèo liếm; hãy hỏi bác sĩ thú y.

Bắt tay làm

1. Nhìn kỹ màu mắt các bé trắng ở quán: hai mắt xanh, một mắt xanh, hay vàng – xanh lục.
2. Hỏi nhân viên bé nào không nghe được, và quán có quy ước gì với bé đó.
3. Khi bé ngủ, đừng thử "kiểm tra" bằng cách vỗ tay hay gõ mạnh. Thử nghiệm kiểu đó làm bé giật mình mà chẳng cho kết quả chắc.
4. Nếu bạn định nhận nuôi một bé trắng mắt xanh, hãy hỏi thú y về xét nghiệm BAER và chuẩn bị nuôi trong nhà an toàn.