Mèo mun đen tuyền là mèo mang sắc tố đen (eumelanin) và có hai bản lặn của gen agouti, nên từng sợi lông đen đều từ gốc tới ngọn và các vằn bị chìm vào nền. Dưới nắng, lông mèo đen hay ngả nâu đỏ: một phần vì eumelanin bị ánh nắng làm bạc, một phần vì vằn "ma" bên dưới lộ ra, và có trường hợp liên quan đến khẩu phần ăn. Nói cách khác, mèo mun là một con mèo mướp đã "tắt vằn".
Màu mun cần hai điều kiện
Để có một con mèo đen tuyền, cần đồng thời hai thứ:
- Sắc tố là đen: gen đen – nâu (TYRP1) ở bản B bình thường, cho eumelanin đen. Nếu gen này ở bản lặn, sắc tố sẽ là nâu sô-cô-la hoặc nâu quế.
- Vằn bị tắt: gen agouti (ASIP) ở dạng hai bản lặn a/a. Bản lặn này mất một đoạn ADN rất ngắn, đủ làm protein agouti không hoạt động. Không có agouti, tế bào sắc tố làm eumelanin liên tục, sợi lông không còn khoang sáng – tối.
Đột biến của gen agouti ở mèo nhà được nhóm của Eduardo Eizirik và Stephen O'Brien mô tả năm 2003 trên Current Biology, trong nghiên cứu về hiện tượng lông đen ở các loài họ mèo. Điều thú vị trong nghiên cứu ấy: ở báo đốm Mỹ (jaguar) và một số loài mèo hoang khác, lông đen lại do đột biến ở những gen khác. Thiên nhiên "phát minh" màu đen nhiều lần, mỗi loài một kiểu. (Chuyện mèo hoang dã thì thuộc về một wiki khác, ở đây chỉ nhắc một câu.)
Vì a là bản lặn, hai mèo mướp đều mang ẩn a vẫn có thể đẻ ra mèo mun. Ngược lại, hai mèo mun với nhau (a/a × a/a) thì con không thể là mướp — trừ khi có gen cam xen vào, vì như đã nói, vằn trên vùng cam không bị agouti tắt.
Vằn ma: mèo mun vẫn có vằn, chỉ là chìm
Mèo mun không "mất" bộ vằn. Bản phác thảo vằn trên da vẫn có, chỉ là cả vằn lẫn nền đều đen nên mắt ta không phân biệt được. Ở vài hoàn cảnh, vằn lộ ra mờ mờ:
- Mèo con trong vài tháng đầu hay có vằn ma rõ hơn, lớn lên thì nhạt dần.
- Dưới nắng xiên buổi sáng hoặc chiều muộn, lông ở sườn có thể thấy vệt sẫm – nhạt rất nhẹ.
- Khi lông đổi màu vì nắng hay vì tuổi, vùng nền "bạc" nhanh hơn vùng vằn, vằn càng lộ.
Nếu ở quán có một bé mun mà bạn thấy có vằn mờ trên đuôi khi bé nằm phơi nắng cạnh cửa sổ, đó là bằng chứng sống cho cơ chế này.
Vì sao lông đen ngả nâu đỏ dưới nắng
Đây là câu hỏi người nuôi mèo mun hỏi nhiều nhất. Có ba lý do thường gặp, có thể chồng lên nhau.
Nắng làm bạc đầu sợi lông
Eumelanin không phải màu đen tuyệt đối mà là một sắc tố rất sẫm, khi bị tia tử ngoại phá vỡ dần thì ngả nâu, rồi nâu đỏ. Mèo thích nằm phơi nắng nên phần đầu sợi lông — phần đã mọc lâu nhất — bạc trước. Tóc người tóc đen phơi nắng nhiều cũng ngả nâu theo cách tương tự. Hiện tượng này người nuôi mèo giống gọi là "rỉ sét" (rusting).
Lông cũ chờ thay
Trước mùa thay lông, lớp lông cũ đã chịu nắng, chịu cọ xát lâu ngày thường xỉn và ngả nâu hơn. Khi lông mới mọc, mèo đen trở lại bóng. Vì thế một bé mun có thể "nâu" vào cuối mùa nắng và "đen" lại sau khi thay lông.
Khẩu phần ăn
Các nghiên cứu dinh dưỡng mèo đã ghi nhận rằng mèo đen ăn khẩu phần thiếu tyrosine và phenylalanine — hai axit amin là nguyên liệu làm sắc tố — có thể có lông ngả nâu đỏ. Thức ăn hoàn chỉnh đạt chuẩn thường đủ các axit amin này. Nếu lông mèo đổi màu rõ rệt mà mèo ít phơi nắng, nên hỏi bác sĩ thú y về khẩu phần, đừng tự bổ sung gì. Chuyện chọn thức ăn đã có trong cẩm nang nuôi mèo.
Lưu ý: lông đổi màu kèm rụng từng mảng, da đỏ, gãi nhiều hay mèo sụt cân thì không còn là chuyện sắc tố — cần đi khám.
Những "sắc đen" dễ nhầm với nhau
Không phải con mèo sẫm màu nào cũng là mun thật. Dưới đèn vàng trong quán, rất dễ nhầm. Bảng sau giúp phân biệt:
| Tên | Công thức gen chính | Nhận ra thế nào |
|---|---|---|
| Mun đen tuyền | B + a/a | Đen từ gốc tới ngọn, mũi và đệm chân thường đen |
| Khói đen (black smoke) | B + a/a + gen ức chế I | Bên ngoài đen, vạch lông ra thấy gốc trắng bạc rõ |
| Nâu sô-cô-la | b + a/a | Nâu đậm ấm, đệm chân nâu hồng; ít gặp ở mèo ta |
| Nâu quế | bˡ + a/a | Nâu sáng ngả đỏ; rất hiếm |
| Xám tro (blue) | B + a/a + d/d | Đen pha loãng thành xám ngả lam, mũi xám |
| Mun có đốm trắng | B + a/a + S | Đen với ngực, bụng, chân trắng: kiểu "mặc vest", "đi tất" |
Mẹo nhỏ: nhìn đệm chân và mũi. Mèo mun thật thường có đệm chân đen hoặc xám đen. Mèo nâu sô-cô-la có đệm chân nâu hồng. Còn mèo khói thì chỉ cần lông bị gió thổi tung là lộ gốc lông bạc.
Mắt mèo đen: vì sao hay vàng hổ phách
Gen agouti không quyết định màu mắt. Màu mắt do lượng sắc tố trong mống mắt, và đó là một hệ gen riêng. Tuy vậy, mèo mun hay được nhớ với đôi mắt vàng đồng, vàng hổ phách hoặc xanh lục. Một phần vì tương phản: mắt sáng nổi bật trên mặt đen nên người ta nhớ. Một phần vì ở các dòng mèo giống, người lai tạo chủ ý chọn mèo đen mắt đồng đậm.
Ở mèo ta, mèo mun có đủ loại mắt: vàng nhạt, vàng xanh, xanh lục. Mắt xanh lơ ở mèo mun hoàn toàn đen thì rất hiếm, vì mắt xanh lơ thường gắn với gen trắng hoặc gen lông điểm. Mèo mun có mảng trắng lớn trên mặt thì đôi khi lại có mắt xanh lơ.
Màu đen có lợi gì cho mèo không
Đây là vùng nhiều giả thuyết, ít bằng chứng. Vài ý hay được nhắc:
- Ngụy trang về đêm: mèo đen khó bị nhìn thấy trong bóng tối. Hợp lý về mặt logic, nhưng mèo nhà sống cạnh người chứ không còn chủ yếu phải trốn kẻ săn mồi.
- Liên hệ với miễn dịch: một số nhà nghiên cứu từng đặt giả thuyết rằng các đột biến gây lông đen ở họ mèo có thể đi kèm khả năng chống chịu vài bệnh do virus. Đây mới là giả thuyết, chưa được chứng minh.
- Chuyện người chọn: ở nhiều nơi và nhiều thời, mèo đen bị xem là điềm gở hoặc ngược lại là may mắn. Niềm tin ấy có thể đã đẩy tỉ lệ mèo đen lên hoặc xuống ở từng vùng. Phần mê tín được bàn riêng trong mục văn hoá.
Điều chắc chắn hơn: màu đen không làm mèo khó tính hơn hay "dữ" hơn. Tính nết là chuyện của từng con, của tuổi nhỏ và trải nghiệm.
Bắt tay làm: quan sát một bé mun ở quán
- Nhìn bé dưới hai loại ánh sáng: ánh đèn trong quán và ánh sáng tự nhiên cạnh cửa sổ. Màu nâu đỏ thường chỉ lộ dưới nắng.
- Tìm vằn ma trên đuôi và sườn khi bé nằm nghiêng.
- Nhìn đệm chân, mũi để đoán mun thật hay nâu sô-cô-la.
- Hỏi nhân viên bé có hay nằm phơi nắng không, và màu lông có đổi theo mùa không.
- Nếu muốn chụp ảnh, nhớ là mèo đen cần cách đo sáng riêng (có bài trong mục chụp ảnh mèo) — và đừng dùng đèn flash.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo đen bị ngả màu nâu đỏ?
Thường do ánh nắng làm bạc sắc tố eumelanin ở đầu sợi lông, nhất là ở mèo hay phơi nắng, và do lớp lông cũ trước mùa thay lông. Khẩu phần thiếu tyrosine và phenylalanine cũng có thể làm lông đen ngả đỏ. Nếu đổi màu nhiều kèm dấu hiệu bất thường, hãy hỏi bác sĩ thú y.
Mèo đen do gen gì?
Mèo mun cần sắc tố đen (gen TYRP1 bản B) và hai bản lặn a/a của gen agouti (ASIP). Bản lặn này làm sợi lông đen đều từ gốc tới ngọn, khiến vằn bị chìm vào nền.
Hai mèo mướp có đẻ ra mèo đen được không?
Được, nếu cả hai cùng mang ẩn một bản a của gen agouti. Khi mèo con nhận a từ cả bố lẫn mẹ, nó sẽ là mèo màu đặc, thường là mun nếu sắc tố là đen.
Mèo đen có vằn không?
Có, nhưng chìm. Bộ vằn vẫn có trên da, chỉ là cả vằn lẫn nền đều đen. Ở mèo con hoặc dưới nắng xiên, đôi khi vẫn thấy "vằn ma" mờ.
Mèo đen mắt màu gì?
Thường vàng, vàng đồng, hổ phách hoặc xanh lục. Màu mắt do hệ gen riêng quyết định, không do gen làm lông đen. Mắt xanh lơ ở mèo đen tuyền rất hiếm.
