Màu lông mèo do đâu: hai sắc tố và vài gen quyết định cả bảng màu

Mọi màu lông mèo, từ mun tuyền đến kem nhạt, đều được làm từ đúng hai sắc tố: eumelanin cho màu đen – nâu và pheomelanin cho màu đỏ – cam. Phần còn lại là việc của khoảng chục gen chính, mỗi gen như một công tắc: đổi sắc tố, pha loãng màu, bật vằn, tắt màu ở một vùng hoặc trên toàn thân. Biết vài công tắc đó, bạn nhìn một con mèo ở quán là đoán được khá nhiều về "công thức" của nó.

Hai sắc tố, một xưởng nhuộm nằm ở chân lông

Màu lông không nằm ở da mà ở sợi lông. Ở chân mỗi sợi có những tế bào sắc tố gọi là tế bào hắc tố (melanocyte). Chúng sản xuất các hạt sắc tố rồi bơm vào sợi lông đang mọc. Sợi lông nhận nhiều hạt đen thì đen, nhận hạt đỏ thì cam, nhận ít thì nhạt, không nhận gì thì trắng.

Hai sắc tố này có chung nguyên liệu ban đầu là axit amin tyrosine, và chung một enzym mở đầu là tyrosinase. Đến một ngã rẽ, tế bào chọn đi đường eumelanin hay đường pheomelanin. Ngã rẽ ấy do tín hiệu từ gen quyết định. Vì vậy, nói gọn: gen không "tô màu" trực tiếp, gen điều khiển xưởng nhuộm.

Một điều ít người để ý: trên cơ thể mèo, eumelanin có thể có nhiều sắc (đen, nâu sô-cô-la, nâu quế), còn pheomelanin thì chỉ có dải đỏ – cam – vàng. Không có "mèo cam sẫm thành đen" hay "mèo đen nhạt thành cam". Hai dòng màu chạy song song và không lẫn vào nhau.

Bảng công tắc: những gen chính quyết định màu lông

Các nhà di truyền học mèo đã tìm ra phần lớn gen màu lông trong khoảng hai mươi năm gần đây, nhờ bản đồ hệ gen mèo. Bảng dưới đây gom lại những gen hay gặp nhất. Tên gen viết theo ký hiệu quen dùng trong giới nuôi mèo; chữ in hoa là bản trội, chữ thường là bản lặn.

Gen ức chế (I) là trường hợp thú vị: hiện tượng thì ai cũng thấy, nhưng gen cụ thể đứng sau vẫn chưa được các nhóm nghiên cứu xác định chắc chắn. Nhiều tài liệu phổ thông viết như thể đã rõ — thật ra vẫn còn để ngỏ.

Thứ tự ưu tiên: gen nào che gen nào

Các công tắc không bình đẳng. Có gen "nói to" đến mức các gen khác có mặt mà không được nghe. Giới di truyền gọi hiện tượng này là át chế. Nắm thứ tự dưới đây là đọc được phần lớn mèo ngoài đời:

1. W trắng toàn thân đứng trên hết. Mèo mang W thì trắng, dù bên dưới có thể đang mang gen mướp, gen cam hay gen pha loãng. Những gen ấy vẫn truyền cho con.
2. Gen cam (O) ở vùng nào thì vùng đó cam, bất kể gen đen – nâu nói gì.
3. Agouti quyết định vùng không cam có lộ vằn hay không. Đặc biệt: agouti không có tác dụng lên màu cam, nên mèo cam gần như lúc nào cũng có vằn, đậm hay mờ.
4. Pha loãng (D/d) làm nhạt đi bất cứ màu nào đang có.
5. Đốm trắng (S) phủ lên trên, xoá màu ở những vùng nhất định.

Vì thứ tự này, hai con mèo trông giống hệt nhau vẫn có thể mang bộ gen khác nhau. Một con mèo trắng có thể là "mèo mướp mặc áo trắng". Chỉ khi nó có con, màu ẩn mới lộ ra.

Vì sao đốm trắng luôn nằm ở bụng, chân, ngực

Bạn hiếm khi thấy một con mèo đen có một vệt trắng duy nhất giữa sống lưng, trong khi mèo đen bụng trắng, chân trắng thì đầy đường. Lý do nằm ở bào thai.

Tế bào hắc tố không sinh ra tại chỗ. Chúng xuất phát từ một dải tế bào dọc theo sống lưng của phôi, rồi di cư dần xuống hai bên sườn, xuống bụng, ra đầu chân, ra mặt. Gen đốm trắng (S) làm cho cuộc di cư này chậm hoặc kém đi. Những vùng xa nhất — bụng, ngực, bàn chân, chóp đuôi, giữa mặt — là chỗ tế bào tới muộn hoặc không tới, nên không có màu.

Mức độ trắng nhiều hay ít thay đổi rất rộng: từ một chấm ở ngực, đến kiểu "mặc vest" đen trắng, đến kiểu gần như trắng toàn thân chỉ chừa màu ở đầu và đuôi. Cùng một gen, nhưng còn các yếu tố khác ảnh hưởng nên không đoán trước được chính xác.

Màu có thay đổi theo tuổi và thời tiết không

Có, và đó là lý do khách quen ở quán mèo đôi khi ngạc nhiên vì "bé này hồi trước đâu có màu vậy". Vài trường hợp hay gặp:

• Mèo con có lớp lông tơ "lấm tấm" trong vài tuần đầu, trông xám mờ. Khi lớp lông trưởng thành mọc, màu thật mới rõ.
• Vằn ma ở mèo con màu đặc. Mèo mun con đôi khi lộ vệt vằn mờ, lớn lên thì biến mất (xem bài về mèo đen).
• Mèo lông điểm sẫm dần theo tuổi và theo nhiệt độ môi trường, vì enzym làm màu nhạy với nhiệt (có bài riêng).
• Lông đen bạc màu dưới nắng, ngả nâu đỏ ở đầu sợi lông.
• Lông bạc ở mèo già, thường quanh mõm, giống người.

Còn nếu màu lông thay đổi kèm theo rụng lông từng mảng, da đỏ, mèo gầy đi hay thay đổi ăn uống, đó không còn là chuyện màu. Cần đưa mèo đi khám thú y.

Gọi tên màu lông: tiếng Việt và cách gọi quốc tế

Người Việt gọi tên mèo theo màu rất gọn, và mỗi tên gọi đã ngầm chứa một hai công tắc di truyền:

Mèo nhiều mảng đen – cam ở con cái thì người Việt gọi là tam thể hay đồi mồi; chuyện vì sao kiểu này gần như chỉ có ở mèo cái đã có trong cẩm nang nuôi mèo, ở đây không nhắc lại.

Chữ "xanh" trong "blue" hay làm người mới bối rối. Đó là tên quy ước cho màu xám tro ngả lam do pha loãng, không phải lông màu xanh dương thật.

Bắt tay làm: đọc "công thức" bộ lông một bé mèo

Lần tới ở quán mèo, thử đọc một bé theo bốn câu hỏi, theo đúng thứ tự át chế ở trên:

1. Có trắng toàn thân không? Nếu có, dừng lại: màu thật đang bị che. Nhìn thêm màu mắt (xem bài mèo trắng mắt xanh).
2. Có vùng cam không? Có cam là có gen cam. Nhìn kỹ vùng cam, bạn sẽ thấy vằn mờ.
3. Vùng không cam là màu đặc hay có vằn? Lật nhẹ vài sợi lông ở lưng (nếu bé cho phép và nhân viên đồng ý) — lông mướp có khoang sáng tối trên từng sợi, lông mun thì đen một màu từ gốc tới ngọn.
4. Màu đậm hay nhạt? Xám tro, kem, nâu nhạt là dấu hiệu pha loãng hoặc bản gen nâu.
5. Mảng trắng nằm ở đâu? Bụng, ngực, chân, mặt — đó là gen đốm trắng.

Không cần đúng tuyệt đối. Mục đích là nhìn mèo kỹ hơn, và hiểu rằng mỗi bộ lông là kết quả của nhiều lớp "lệnh" chồng lên nhau. Nếu muốn đi sâu hơn về cách gen trội, gen lặn truyền qua các đời, bạn có thể đọc thêm tài liệu di truyền học phổ thông.