Phần lớn mèo cam là mèo đực — thường được nói là khoảng bốn phần năm — vì gen làm lông cam nằm trên nhiễm sắc thể X: mèo đực chỉ cần một bản là cam, mèo cái phải có đủ hai bản. Gen ấy bí ẩn suốt hơn một thế kỷ, đến tháng 5 năm 2025 mới được hai nhóm nghiên cứu độc lập, ở Đại học Stanford (Mỹ) và Đại học Kyushu (Nhật Bản), cùng chỉ ra trên tạp chí Current Biology: một đoạn ADN bị mất gần gen ARHGAP36.
Biết từ lâu là "liên kết với X", nhưng không biết gen nào
Từ đầu thế kỷ 20, những người lai tạo và các nhà di truyền học đã nhận ra màu cam ở mèo di truyền theo kiểu liên kết giới tính. Mèo cam đực nhận màu cam từ mẹ, không phải từ bố. Mèo cái muốn cam phải có bố cam và mẹ cũng mang gen cam. Giới nuôi mèo đặt cho nó ký hiệu O (orange) và dùng ký hiệu ấy suốt hơn trăm năm, trong khi không ai biết O thật ra là đoạn ADN nào.
Lý do khó tìm: ở người, chó, chuột hay ngựa, lông đỏ thường do gen MC1R — một gen không nằm trên nhiễm sắc thể giới tính. Người tóc đỏ, chó lông vàng đỏ phần nhiều liên quan đến gen này. Nhưng ở mèo, MC1R bình thường. Màu cam của mèo đi một con đường khác hẳn, và con đường ấy nằm trên X. Các nhà khoa học biết "vùng" trên nhiễm sắc thể X, nhưng trong vùng đó có rất nhiều gen, và không gen nào có vẻ dính dáng tới sắc tố.
Năm 2025: hai nhóm, một kết luận
Hai bài báo được công bố cùng lúc trên Current Biology vào tháng 5 năm 2025. Một bài từ nhóm của Gregory Barsh và Christopher Kaelin ở Đại học Stanford — cũng là nhóm từng tìm ra gen vằn xoáy năm 2012. Bài kia từ nhóm của Hiroyuki Sasaki ở Đại học Kyushu. Theo báo chí Nhật, một phần kinh phí của nhóm Kyushu đến từ quyên góp cộng đồng của những người yêu mèo — một chi tiết dễ thương hiếm thấy trong nghiên cứu di truyền.
Hai nhóm làm theo hai cách khác nhau: so sánh hệ gen của nhiều mèo cam và không cam, rồi xem gen nào hoạt động khác thường trong tế bào sắc tố ở da. Cả hai cùng dẫn đến một chỗ: ở mèo cam, có một đoạn ADN dài khoảng 5.000 cặp base bị mất, nằm trong vùng không mã hoá của gen ARHGAP36 trên nhiễm sắc thể X.
Đoạn ADN bị mất làm gì
Đoạn bị mất không phá hỏng gen. Nó nằm ở vùng điều khiển, nên tác dụng là làm gen ARHGAP36 hoạt động mạnh hơn trong tế bào hắc tố. Các nhà nghiên cứu cho rằng protein ARHGAP36 làm yếu một đường truyền tín hiệu bên trong tế bào (đường liên quan đến enzym PKA). Đường tín hiệu này bình thường thúc tế bào làm eumelanin đen – nâu. Bị làm yếu đi, tế bào rẽ sang làm pheomelanin đỏ – cam.
Đến đây, câu đố trăm năm có lời giải gọn: mèo cam không thiếu gì cả, nó có một công tắc bị "kẹt ở nấc cam" trong tế bào sắc tố. Đây là ví dụ đẹp cho thấy đột biến ở vùng điều khiển, chứ không chỉ ở chính gen, cũng tạo ra những khác biệt nhìn thấy được.
Vì sao lại là "phần lớn đực": làm phép tính nhỏ
Mèo đực có một X và một Y. Một X mang bản cam là đủ để toàn thân cam. Mèo cái có hai X, phải cả hai cùng mang bản cam mới cam hoàn toàn. Nếu chỉ một X mang bản cam, mèo cái có những mảng cam xen mảng tối — đó là kiểu đồi mồi, tam thể mà cẩm nang nuôi mèo đã giải thích kỹ.
Vì sao điều đó ra tỉ lệ chênh lệch? Hãy làm một phép tính minh hoạ, không phải số đo thật. Giả sử trong một vùng, cứ bốn nhiễm sắc thể X thì có một cái mang bản cam:
| Mèo đực | Mèo cái | |
|---|---|---|
| Điều kiện để cam toàn thân | Một X mang bản cam | Cả hai X mang bản cam |
| Khả năng (ví dụ tần số 1/4) | 1/4 số mèo đực | 1/4 × 1/4 = 1/16 số mèo cái |
| Trong 100 đực + 100 cái | Khoảng 25 con cam | Khoảng 6 con cam |
Ở ví dụ này, trong khoảng 31 con mèo cam thì 25 là đực, tức khoảng bốn phần năm. Tần số gen cam khác nhau giữa các vùng và các quần thể, nên tỉ lệ thật cũng dao động. Con số "80%" hay được nhắc nên hiểu là con số tròn để dễ nhớ, không phải định luật. Mèo cái cam không hề hiếm đến mức "một phần nghìn" như vài bài trên mạng viết — chúng chỉ ít hơn mèo đực cam.
Những đặc điểm đi kèm bộ lông cam
Lúc nào cũng có vằn
Gen agouti — gen quyết định mèo có lộ vằn hay đặc màu — chỉ tác động lên sắc tố đen – nâu, không "tắt" được vằn trên vùng cam. Vì vậy mèo cam gần như luôn có vằn, ít nhất là vằn mờ ở đuôi, chân, trán. Người nuôi mèo giống cố gắng chọn lọc mèo cam "trơn" thường chỉ làm vằn mờ đi chứ khó xoá hẳn.
Mèo kem là mèo cam pha loãng
Mèo mang gen cam kèm hai bản gen pha loãng sẽ có màu kem nhạt. Cùng cơ chế liên kết X, mèo kem cũng phần nhiều là đực.
Tàn nhang trên mũi, môi
Nhiều mèo cam (và mèo đồi mồi) có những chấm đen nhỏ ở môi, mũi, mí mắt, lợi, xuất hiện dần theo tuổi. Thú y gọi là chứng tàn nhang đơn thuần (lentigo simplex), thường lành tính. Tuy vậy, nếu một chấm to nhanh, gồ lên, loét hay đổi hình dạng, hãy đưa mèo đi khám — chỉ bác sĩ thú y mới phân biệt được.
"Mèo cam có tính cách riêng" — có thật không
Trên mạng có cả một trào lưu đùa về "hành vi mèo cam": nghịch, ham ăn, ngơ ngác. Khoa học hiện chưa ủng hộ điều này một cách chắc chắn. Một khảo sát năm 2012 của Mikel Delgado và cộng sự (Đại học California, Berkeley) cho thấy người ta có xu hướng gán tính thân thiện cho mèo cam — tức là đo cảm nhận của người, không đo tính nết của mèo.
Có một lý do khác dễ gây nhầm: phần lớn mèo cam là đực, và mèo đực chưa triệt sản thường to con hơn, hay đi lang thang hơn. Một phần cái gọi là "tính mèo cam" có thể là tính của mèo đực, hoặc của từng con. Các nhóm nghiên cứu năm 2025 có nhắc rằng ARHGAP36 cũng hoạt động ở một số mô khác ngoài da, nhưng liên hệ nào với hành vi thì mới chỉ là câu hỏi mở, chưa có bằng chứng.
Ở quán mèo, cách tốt nhất vẫn là nhìn từng bé: bé cam này thích người, bé cam kia thích nằm một mình trên kệ cao. Màu lông không phải bảng tính cách.
Dòng thời gian: câu đố màu cam
- Đầu thế kỷ 20: các nghiên cứu lai tạo cho thấy màu cam ở mèo di truyền liên kết giới tính.
- Giữa thế kỷ 20: hiện tượng bất hoạt một nhiễm sắc thể X ở con cái được mô tả, giải thích các mảng màu xen kẽ ở mèo cái.
- Đầu thế kỷ 21: hệ gen mèo được giải trình tự; vùng chứa gen O được khoanh trên X nhưng chưa rõ gen nào.
- Tháng 5/2025: hai bài báo trên Current Biology (Stanford; Kyushu) chỉ ra đoạn ADN mất gần gen ARHGAP36.
Tìm hiểu thêm
- Đọc bản tin khoa học về hai bài báo năm 2025 trên trang của Đại học Stanford và Đại học Kyushu; đa số có phần tóm tắt dễ hiểu bằng tiếng Anh.
- Nếu muốn hiểu cơ chế "liên kết giới tính" từ đầu, hãy đọc thêm phần di truyền học phổ thông về nhiễm sắc thể X.
- Ở quán mèo, thử để ý màu lông các bé: đếm bé cam đực và cam cái (hỏi nhân viên). Một quán nhỏ không làm thành thống kê, nhưng giúp bạn nhớ cơ chế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo cam thường là mèo đực?
Gen làm lông cam nằm trên nhiễm sắc thể X. Mèo đực có một X nên chỉ cần một bản cam là toàn thân cam. Mèo cái có hai X, phải cả hai mang bản cam mới cam toàn thân, nên mèo cái cam ít gặp hơn. Tỉ lệ đực thường được nói là khoảng bốn phần năm, tuỳ quần thể.
Mèo cái màu cam có hiếm không?
Ít hơn mèo đực cam nhưng không quá hiếm. Mèo cái cam cần bố là mèo cam và mẹ cũng mang gen cam. Ở nơi gen cam phổ biến, gặp mèo cái cam là chuyện bình thường.
Gen màu cam của mèo được tìm ra khi nào?
Tháng 5 năm 2025, hai nhóm nghiên cứu ở Đại học Stanford và Đại học Kyushu công bố trên tạp chí Current Biology rằng màu cam liên quan đến một đoạn ADN bị mất trong vùng điều khiển của gen ARHGAP36 trên nhiễm sắc thể X. Đoạn mất này làm gen hoạt động mạnh hơn trong tế bào sắc tố.
Mèo cam có tính cách khác mèo màu khác không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn. Các khảo sát mới chỉ cho thấy người ta hay gán tính thân thiện cho mèo cam. Vì phần lớn mèo cam là đực, khác biệt người ta thấy có thể đến từ giới tính hoặc tính riêng từng con hơn là từ màu lông.
Mèo cam có chấm đen ở mũi, môi có sao không?
Thường là tàn nhang lành tính (lentigo simplex), hay gặp ở mèo cam và đồi mồi khi lớn tuổi. Nếu chấm to nhanh, gồ lên, chảy máu hay đổi hình dạng thì nên đưa mèo đi khám thú y.
