Mèo mướp có bốn kiểu vằn chính: vằn sọc mảnh như xương cá (mackerel), vằn xoáy tròn trên hông (classic hay blotched), vằn đốm (spotted) và lông khoang đều gần như không vằn (ticked). Kiểu nào cũng có chung chữ "M" trên trán, vì chữ M thuộc về bộ khung vằn ở đầu chứ không thuộc kiểu vằn trên thân. Vằn sọc mảnh là kiểu "nguyên bản" giống tổ tiên mèo rừng, còn vằn xoáy là một biến đổi gen xuất hiện muộn hơn nhiều.
"Mướp" trước hết là chuyện của từng sợi lông
Nhiều người nghĩ mèo mướp là mèo có sọc. Thật ra cái làm nên mèo mướp nằm ở cấp độ nhỏ hơn: từng sợi lông. Rút một sợi lông ở vùng nền giữa hai vằn, bạn sẽ thấy nó có khoang — gốc nhạt, rồi một dải sẫm, một dải sáng, đầu lông sẫm. Kiểu lông có khoang này gọi là lông agouti, lấy tên từ một loài gặm nhấm ở Nam Mỹ có bộ lông y như vậy.
Gen agouti (ASIP) bật tắt việc sản xuất sắc tố sẫm theo nhịp trong lúc sợi lông mọc, nên mới ra khoang. Mèo mang ít nhất một bản A thì vùng nền là lông khoang, các vằn hiện lên rõ trên nền đó. Mèo mang hai bản a thì sợi lông sẫm từ gốc tới ngọn, vằn chìm vào nền — đó là mèo mun hoặc mèo xám tro màu đặc.
Còn các vằn thì do một hệ gen khác vẽ ra. Hệ này quyết định vùng nào trên da "được phép" làm sẫm, vùng nào không. Nói gọn: agouti quyết định vằn có lộ ra hay không, còn gen kiểu vằn quyết định vằn có hình gì.
Bốn kiểu vằn: nhận ra trong vài giây
| Kiểu vằn | Tên tiếng Anh | Nhìn ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sọc mảnh, kiểu xương cá | mackerel | Một đường sẫm dọc sống lưng, các sọc mảnh song song chạy xuống hai bên sườn | Giống mèo rừng châu Phi nhất; được coi là kiểu "hoang dã" |
| Vằn xoáy | classic, blotched | Hông có vòng xoáy tròn như mắt bò; vai có hình cánh bướm | Do biến thể lặn của gen Taqpep |
| Vằn đốm | spotted | Sọc đứt thành từng đốm tròn hoặc dài | Thường coi là sọc mảnh bị "bẻ vụn"; cơ chế chưa thật rõ |
| Lông khoang đều | ticked | Thân gần như không vằn, toàn sợi lông khoang lấm tấm; vằn chỉ còn ở mặt, chân, đuôi | Do một gen trội khác che kiểu vằn bên dưới |
Mẹo nhìn nhanh: đứng phía trên nhìn xuống lưng mèo. Ba sọc song song chạy dọc sống lưng và các sọc nhỏ "rơi" xuống hai bên là sọc mảnh. Hai bên hông có vòng tròn rõ là vằn xoáy. Ở mèo ta Việt Nam, sọc mảnh có vẻ gặp nhiều, vằn xoáy cũng không hiếm — nhưng em chưa thấy khảo sát đếm nào đáng tin cho mèo ở Việt Nam, nên đây chỉ là ấn tượng của người hay để ý.
Gen Taqpep và câu chuyện năm 2012
Năm 2012, nhóm của Christopher Kaelin và Gregory Barsh (Đại học Stanford và Viện HudsonAlpha) công bố trên tạp chí Science rằng sự khác nhau giữa vằn sọc mảnh và vằn xoáy nằm ở một gen họ đặt tên là Taqpep (transmembrane aminopeptidase Q). Mèo mang bản gen bình thường cho vằn sọc mảnh; mèo mang hai bản đột biến cho vằn xoáy. Vì vằn xoáy là tính lặn, hai mèo sọc mảnh vẫn có thể đẻ ra con vằn xoáy nếu cả hai mang ẩn.
Điều làm nghiên cứu này được chú ý: cùng gen ấy, ở báo săn (cheetah), một đột biến cũng làm đốm tròn bình thường loang thành các vệt lớn — kiểu báo săn "hoàng gia" (king cheetah) từng bị tưởng là một loài riêng. Một gen, hai loài, cùng một kiểu thay đổi hoa văn.
Gen Taqpep không vẽ trực tiếp từng sọc. Theo cách các nhà nghiên cứu giải thích, ngay từ khi còn là phôi, da mèo đã được "chia vùng" thành vùng sẽ sẫm và vùng sẽ nhạt, giống bản phác thảo bằng bút chì trước khi tô. Gen Taqpep ảnh hưởng tới bản phác thảo ấy. Năm 2021, cùng nhóm nghiên cứu công bố thêm phát hiện về gen Dkk4 liên quan đến kiểu lông khoang đều, củng cố ý tưởng về giai đoạn "chia vùng" trên da phôi.
Vằn xoáy: một kiểu vằn "mới" trong lịch sử
Nếu nhìn tranh, tượng mèo cổ đại, bạn sẽ thấy mèo Ai Cập thường được vẽ với sọc mảnh hoặc đốm, rất giống mèo rừng châu Phi. Năm 2017, nghiên cứu ADN cổ của Claudio Ottoni, Eva-Maria Geigl và cộng sự (đăng trên Nature Ecology & Evolution) đã kiểm tra cả gen kiểu vằn trong xương mèo cổ. Kết quả: bản gen cho vằn xoáy hầu như không có trong các mẫu cổ, chỉ bắt đầu xuất hiện từ khoảng thời trung cổ ở vùng Tây Nam Á, rồi về sau mới trở nên phổ biến ở châu Âu.
Nói cách khác, kiểu vằn xoáy mà ngày nay ta thấy đầy đường phố là một "mốt" khá mới trong lịch sử dài của mèo nhà. Vì sao nó lan rộng, có phải người thích kiểu hoa văn ấy hay chỉ là ngẫu nhiên của các đàn mèo theo thương thuyền, hiện chưa có câu trả lời chắc chắn.
Chữ M trên trán và những nét vẽ trên mặt
Mọi mèo mướp, dù sọc mảnh, xoáy, đốm hay khoang đều, đều có một bộ "nét vẽ" chung trên đầu và mặt:
- Chữ M trên trán: các vạch sẫm trên trán tụ lại thành hình chữ M.
- Đường kẻ mắt: viền sẫm quanh mắt, và một vạch chạy từ khoé mắt ngoài ra sau má, như ai đó kẻ mắt.
- Vòng cổ và vòng chân: các vạch ngang trên ngực, trên chân, gọi vui là "vòng cổ", "vòng tay".
- Đuôi khoanh: các khoanh sẫm trên đuôi, chóp đuôi thường sẫm.
- Vệt sáng sau tai ở nhiều con, và môi, cằm sáng màu.
Vì bộ khung này chung cho mọi kiểu vằn, chữ M không giúp phân biệt sọc mảnh hay vằn xoáy. Nó chỉ nói một điều: con mèo này mang lông agouti, hoặc là mèo cam (luôn có vằn).
Truyền thuyết về chữ M
Có nhiều câu chuyện dân gian giải thích chữ M. Một tích Kitô giáo kể rằng Đức Mẹ Maria vuốt trán chú mèo đã nằm sưởi ấm cho Hài Nhi, để lại chữ M. Một tích khác trong thế giới Hồi giáo gắn chữ M với con mèo của nhà tiên tri Muhammad. Ở Ai Cập, có người liên hệ hình vạch trên trán với ký hiệu cổ. Đây đều là truyền thuyết, không có sử liệu đi kèm, và có lẽ được kể sau khi người ta đã thấy chữ M chứ không phải ngược lại. Kể cho vui thì được, nhưng đừng trình bày như chuyện có thật.
Mướp màu nào cũng có
Người Việt nói "mèo mướp" thường hình dung nền nâu xám, vằn đen. Đó là mướp nâu (brown tabby) — vùng nền có khoang vàng nâu, vằn là eumelanin đen. Nhưng vì vằn là một hệ riêng, nó có thể đi với mọi màu:
- Mướp cam: vằn cam đậm trên nền cam nhạt. Đây chính là mèo vàng quen thuộc.
- Mướp xám: bản pha loãng của mướp nâu, vằn xám tro trên nền kem xám.
- Mướp bạc: gen ức chế làm nền trắng bạc, vằn đen tương phản rất rõ.
- Mướp có đốm trắng: mướp kèm bụng, chân trắng, rất phổ biến ở mèo ta.
- Mướp đồi mồi ở mèo cái: mảng cam và mảng nâu xen nhau, cả hai đều có vằn.
Bắt tay làm: đọc vằn một bé mướp ở quán
- Chờ bé nằm duỗi hoặc đi ngang, đừng bế lên để xem. Nhìn từ trên xuống lưng.
- Tìm đường sẫm dọc sống lưng và hướng các sọc hai bên: song song là sọc mảnh, vòng tròn ở hông là vằn xoáy.
- Nhìn sườn: sọc có liền không hay đứt thành đốm.
- Nếu thân gần như trơn, lấm tấm, chỉ còn vằn ở chân và mặt — có thể là lông khoang đều.
- Tìm chữ M, đường kẻ mắt, vòng cổ — để chắc đây là mướp chứ không phải mèo màu đặc có ánh vằn.
- Ghi lại kiểu vằn vào sổ tay ảnh của bạn; chụp ảnh từ trên xuống (nếu bé đang thức và không bị làm phiền) là góc dễ so sánh nhất.
Sau vài lần, bạn sẽ thấy ở một quán đông mèo, hai bé mướp "giống nhau" thật ra khác hẳn nhau về hoa văn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo mướp có phải là một giống mèo không?
Không. "Mướp" là kiểu hoa văn lông, không phải giống. Mèo ta, mèo lai và nhiều giống mèo khác đều có thể là mướp. Kiểu vằn do gen agouti và nhóm gen kiểu vằn quyết định, không gắn với một giống riêng.
Vì sao mèo mướp có chữ M trên trán?
Chữ M là một phần của bộ khung vằn trên đầu, có ở mọi mèo mướp bất kể kiểu vằn trên thân. Các vạch sẫm trên trán tụ lại thành hình chữ M. Những câu chuyện về Đức Mẹ Maria hay nhà tiên tri Muhammad là truyền thuyết, không phải lời giải thích sinh học.
Mèo mướp có mấy kiểu vằn?
Thường chia thành bốn kiểu: sọc mảnh (mackerel), vằn xoáy (classic hay blotched), vằn đốm (spotted) và lông khoang đều (ticked). Sọc mảnh gần với mèo rừng châu Phi nhất; vằn xoáy do biến thể lặn của gen Taqpep.
Mèo mun có vằn không?
Mèo mun vẫn mang bộ vằn trên da, nhưng hai bản gen a làm sợi lông đen đều, nên vằn bị chìm. Dưới nắng chéo hoặc ở mèo con, đôi khi vẫn thấy "vằn ma" mờ mờ.
Mèo vằn xoáy có từ bao giờ?
Theo nghiên cứu ADN cổ công bố năm 2017, bản gen vằn xoáy hầu như vắng mặt ở mèo thời cổ đại, chỉ xuất hiện từ khoảng thời trung cổ ở Tây Nam Á rồi mới phổ biến ở châu Âu. Mèo trong tranh tượng Ai Cập cổ thường có sọc mảnh hoặc đốm.
