Mèo mắt hai màu (thường một mắt xanh lơ, một mắt vàng, xanh lục hoặc màu đồng) là do tế bào sắc tố đến được mống mắt bên này nhưng không đến được mống mắt bên kia — gần như luôn gặp ở mèo trắng hoặc mèo có nhiều mảng trắng. Nếu có từ nhỏ, tự đôi mắt ấy không phải bệnh và không làm mèo nhìn kém. Điều cần để ý là tai cùng bên với mắt xanh có nguy cơ điếc cao hơn, và nếu mắt mèo trưởng thành tự đổi màu thì phải đi khám ngay.
Tên gọi và các kiểu mắt hai màu
Trong y học, mắt hai màu gọi là dị sắc mống mắt (heterochromia iridis). Ở mèo có ba kiểu hay gặp:
| Kiểu | Trông thế nào | Mức hay gặp |
|---|---|---|
| Toàn phần | Mỗi mắt một màu hẳn: một xanh lơ, một vàng/xanh lục/đồng | Kiểu "mèo mắt hai màu" mà người ta hay nói |
| Từng phần (một mảng) | Trong một mống mắt có một mảng màu khác, như miếng bánh | Ít gặp hơn, dễ bỏ qua |
| Viền trung tâm | Vòng quanh con ngươi khác màu với phần ngoài của mống mắt | Hay bị nhầm là mắt "hai tông" bình thường |
Tiếng Anh dân nuôi mèo hay gọi là "odd-eyed". Người Nhật có cách gọi đẹp là kinme ginme — mắt vàng mắt bạc — và mèo trắng mắt hai màu từ lâu được xem là may mắn ở Nhật. Ở vùng hồ Van, miền đông Thổ Nhĩ Kỳ, mèo trắng mắt hai màu cũng được người địa phương quý và xem như một biểu tượng của vùng.
Cơ chế: chuyện của tế bào sắc tố "đi lạc"
Màu mắt do lượng sắc tố melanin trong lớp trước của mống mắt. Nhiều melanin cho màu đồng, cam; ít hơn cho vàng, xanh lục; gần như không có thì mắt xanh lơ (màu xanh lơ là do ánh sáng tán xạ, không phải sắc tố xanh).
Tế bào sắc tố được sinh ra ở dải tế bào dọc sống lưng phôi rồi di cư khắp cơ thể, kể cả lên mống mắt. Gen trắng trội W và gen đốm trắng S làm cuộc di cư ấy kém đi. Nếu mống mắt hai bên đều không nhận được tế bào, mèo có hai mắt xanh. Nếu một bên nhận được, bên kia không — mắt hai màu. Mắt nào nhận được thì màu mắt đó do các gen màu mắt bình thường quyết định, có thể vàng, xanh lục hay đồng.
Vì phụ thuộc vào "may rủi" của cuộc di cư trong phôi, cùng một lứa mèo con trắng có thể có bé hai mắt xanh, bé mắt hai màu, bé mắt vàng. Không có gen riêng nào "cho mắt hai màu". Muốn có mèo mắt hai màu không thể chắc chắn bằng cách chọn bố mẹ.
Đó cũng là lý do mèo mun, mèo mướp không có mảng trắng gần như không bao giờ có mắt hai màu bẩm sinh kiểu này. Gặp một bé mèo đen tuyền tự nhiên có mắt đổi màu — đó là dấu hiệu cần đi khám.
Mắt hai màu có ảnh hưởng sức khoẻ không
Thị lực: không kém
Mắt xanh lơ ở mèo mắt hai màu nhìn được bình thường. Sắc tố mống mắt không quyết định khả năng nhìn. Một số người nghĩ mắt xanh "yếu hơn" — chưa có bằng chứng ở mèo khoẻ mạnh. Mắt xanh có thể nhạy chói hơn một chút vì ít sắc tố cản sáng, nhưng mèo vẫn sống bình thường.
Tai cùng bên mắt xanh: nguy cơ điếc cao hơn
Tế bào sắc tố ở tai trong cũng đi theo con đường di cư ấy. Mống mắt bên nào thiếu tế bào thì tai bên đó cũng dễ thiếu. Nên mèo trắng mắt hai màu thường được nhắc với nguy cơ điếc ở tai cùng phía với mắt xanh. Điếc một tai thường không có biểu hiện gì rõ, mèo vẫn định hướng được âm thanh tương đối. Cơ chế và tỉ lệ điếc ở mèo trắng có bài riêng trong mục này.
Ánh mắt đỏ trong ảnh
Chụp ảnh trong tối, mắt mèo phản sáng nhờ lớp màng phản quang sau võng mạc (tapetum lucidum). Mắt bình thường thường phản sáng xanh lục – vàng. Mắt xanh lơ ở mèo trắng hay phản sáng đỏ, vì lớp phản quang ít sắc tố hơn. Một bức ảnh mèo mắt hai màu với hai đốm phản sáng hai màu là chuyện bình thường, không phải bệnh.
Khi nào mắt đổi màu là dấu hiệu bệnh
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Mắt hai màu bẩm sinh thì vô hại. Còn mắt đổi màu khi mèo đã trưởng thành thì không bao giờ được coi là "tự nhiên":
- Mống mắt sẫm lại, có đốm nâu đen lan dần: có thể là sạm sắc tố mống mắt, và một số trường hợp tiến triển thành u hắc tố mống mắt. Bác sĩ thú y cần theo dõi định kỳ.
- Mắt đục, đỏ, đổi sang màu nâu đục hoặc xỉn: có thể là viêm màng bồ đào, thường đi kèm bệnh toàn thân.
- Mắt to ra, đục xanh, mèo nhắm mắt, chảy nước: có thể là tăng nhãn áp, cấp cứu về mắt.
- Có máu hoặc vệt đỏ trong mắt sau va chạm hoặc không rõ lý do.
Gặp bất kỳ dấu hiệu nào trên, hãy đưa mèo đi khám thú y sớm, đừng chờ "xem có tự hết không". Mèo che giấu đau rất giỏi.
Đừng nhầm với hai con ngươi to nhỏ khác nhau
Một hiện tượng khác hay bị gọi nhầm là "mắt hai màu": hai con ngươi (đồng tử) to nhỏ khác nhau, khiến một mắt trông sẫm hơn. Trong cùng ánh sáng mà đồng tử chênh lệch kéo dài là dấu hiệu cần khám — có thể liên quan đến mắt hoặc thần kinh. Khác với dị sắc mống mắt, ở đây màu mống mắt hai bên vẫn như nhau.
Mèo con: chờ đủ ba tháng mới biết
Mèo con nào cũng mở mắt với màu xanh lơ, sau đó màu thật mới lên dần (có bài riêng về màu mắt). Vì vậy, đừng vội nói một bé mèo con trắng "sẽ có mắt hai màu" khi mới vài tuần tuổi. Thường đến khoảng ba tháng tuổi, màu mắt mới gần như cố định. Một bé lúc sáu tuần hai mắt xanh, ba tháng sau có thể một mắt chuyển vàng.
Bắt tay làm: nhìn đôi mắt mèo ở quán
- Nhìn trong ánh sáng tự nhiên, gần cửa sổ, lúc bé đang thức và thoải mái. Đèn vàng làm mắt xanh lơ trông xám, mắt vàng trông cam.
- Xem mắt hai màu kiểu nào: toàn phần, từng mảng hay viền quanh đồng tử.
- Nhìn đồng tử hai bên có bằng nhau không.
- Hỏi nhân viên bé có nghe tốt cả hai tai không. Quán có trách nhiệm thường biết bé nào điếc.
- Muốn chụp đôi mắt, đứng ngang tầm mắt mèo, nguồn sáng ở phía bên cạnh, không dùng đèn flash. Kỹ thuật cụ thể có trong mục chụp ảnh mèo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo có mắt hai màu?
Do tế bào sắc tố đến được mống mắt bên này nhưng không đến được bên kia khi mèo còn là phôi. Hiện tượng này gần như chỉ gặp ở mèo mang gen trắng trội W hoặc gen đốm trắng S, nên mèo mắt hai màu thường là mèo trắng hoặc nhiều mảng trắng.
Mèo mắt hai màu có bị mù hay nhìn kém không?
Không. Nếu mắt hai màu có từ nhỏ, cả hai mắt nhìn bình thường. Màu mống mắt không quyết định thị lực. Điều đáng để ý là tai cùng bên với mắt xanh có nguy cơ điếc cao hơn.
Mèo mắt hai màu có hiếm không?
Ở mèo trắng thì không hiếm; ở mèo không có mảng trắng thì mắt hai màu bẩm sinh gần như không gặp. Không có cách lai tạo nào bảo đảm chắc chắn ra mèo mắt hai màu, vì nó phụ thuộc vào sự di cư ngẫu nhiên của tế bào sắc tố trong phôi.
Mắt mèo tự nhiên đổi màu có sao không?
Ở mèo con dưới khoảng ba tháng tuổi, mắt đổi từ xanh lơ sang màu khác là bình thường. Ở mèo trưởng thành, mắt đổi màu, đục, đỏ hay có đốm sẫm lan dần là dấu hiệu bệnh như viêm màng bồ đào, tăng nhãn áp hay u mống mắt, cần đi khám thú y sớm.
Ở Nhật, mèo mắt hai màu có ý nghĩa gì?
Người Nhật gọi mèo trắng mắt hai màu là kinme ginme, nghĩa là mắt vàng mắt bạc, và từ lâu xem là điềm may. Đây là niềm tin dân gian, không liên quan đến sức khoẻ của mèo.
