Mèo lông điểm có mặt, tai, chân và đuôi sẫm hơn thân vì enzym làm sắc tố (tyrosinase) của chúng là bản "nhạy nhiệt": chỉ hoạt động ở vùng da mát và gần như ngừng ở vùng da ấm. Mặt nạ quanh mõm, vành tai, bàn chân, chóp đuôi là những chỗ lạnh nhất trên cơ thể mèo, nên chỉ ở đó lông mới đậm màu. Cũng vì thế mà mèo lông điểm sinh ra gần như trắng, sẫm dần theo tuổi, và sẫm hơn khi sống ở nơi lạnh.
Một enzym "biết" nhiệt độ
Mọi sắc tố lông đều bắt đầu bằng enzym tyrosinase, do gen TYR mã hoá. Ở mèo bình thường, enzym này chạy đều ở mọi nhiệt độ cơ thể. Ở mèo lông điểm, một đột biến nhỏ trong gen TYR (giới nuôi mèo gọi là bản cˢ) làm enzym kém bền: ở nhiệt độ thân mình, nó mất hình dạng và gần như không làm việc; ở vùng da mát hơn vài độ, nó giữ được hình dạng và tạo sắc tố.
Đột biến này là bản lặn. Mèo phải mang hai bản cˢ mới có lông điểm. Khoảng năm 2005, các nhóm nghiên cứu di truyền mèo đã xác định được những thay đổi cụ thể trong gen TYR ứng với kiểu lông điểm và kiểu "nâu sẫm toàn thân" (bản cᵇ) — hai bản cùng gen nhưng mức nhạy nhiệt khác nhau.
Kết quả là một bản đồ nhiệt in lên bộ lông. Nhìn một con mèo lông điểm là nhìn thấy nơi nào trên cơ thể nó lạnh, nơi nào ấm.
Bản đồ nhiệt trên cơ thể mèo
| Vùng | Vì sao mát hơn | Màu lông |
|---|---|---|
| Mõm, mặt nạ quanh mũi | Hơi thở ra vào làm mát, nhiều mạch máu nông | Sẫm, thành "mặt nạ" |
| Vành tai | Mỏng, nhiều diện tích tiếp xúc không khí | Sẫm |
| Bàn chân, cẳng chân | Xa tim, tiếp xúc nền nhà | Sẫm, như đi tất màu |
| Đuôi | Dài, mảnh, xa thân | Sẫm, thường sẫm nhất ở chóp |
| Bìu ở mèo đực | Nhiệt độ thấp hơn thân | Sẫm |
| Lưng, bụng, ngực | Ấm nhất | Nhạt, kem trắng |
Lưng thường sẫm hơn bụng một chút, vì lưng hứng không khí mát hơn còn bụng áp vào thân ấm. Ở mèo lông điểm đã lớn tuổi, lớp lông thân cũng ngả màu "khói" dần, làm ranh giới giữa điểm và thân mờ đi.
Sinh ra trắng, lớn lên mới có màu
Trong bụng mẹ, mọi vùng cơ thể đều ấm như nhau. Enzym nhạy nhiệt không làm việc ở đâu cả, nên mèo con lông điểm sinh ra gần như trắng hoặc kem nhạt. Sau sinh, khi các vùng chóp nguội đi, màu bắt đầu xuất hiện: thường thấy đầu tiên ở mũi và vành tai, rồi đến chân và đuôi, rõ dần trong vài tuần đầu.
Người hay đi quán mèo đôi khi không nhận ra bé mèo con trắng muốt hồi tháng trước chính là bé có mặt nạ nâu sẫm bây giờ. Mèo lông điểm tiếp tục sẫm dần theo năm tháng, vì da của mèo già thường mát hơn và tuần hoàn kém hơn.
Nhiệt độ môi trường cũng "nhuộm" lông
Vì enzym phản ứng với nhiệt độ da, môi trường sống ảnh hưởng thấy rõ:
- Nơi lạnh: mèo lông điểm sống ở xứ lạnh có xu hướng sẫm hơn, cả điểm lẫn thân.
- Nơi nóng: mèo sống ở vùng nhiệt đới nóng ẩm thường có thân nhạt, điểm có thể kém đậm.
- Vùng bị cạo lông: khi bác sĩ thú y cạo lông một vùng để phẫu thuật hay đặt kim truyền, da ở đó mất lớp lông cách nhiệt, mát đi. Lông mọc lại vùng đó có thể sẫm hơn hẳn — một mảng tối giữa thân nhạt. Qua lần thay lông sau, màu thường trở lại.
- Vùng bị viêm, sốt: da nóng lên, lông mọc lại ở đó có thể nhạt hơn.
Thí nghiệm kinh điển trong sách sinh học dùng thỏ Himalaya — một giống thỏ có cùng cơ chế: cạo một vùng lông trắng trên lưng rồi chườm lạnh, lông mọc lại ở đó màu đen. Đây là ví dụ quen thuộc để dạy rằng kiểu hình là kết quả của gen cộng với môi trường.
Điểm màu gì cũng được
Gen lông điểm chỉ quyết định nơi có màu. Màu gì thì do các gen màu khác. Vì vậy có rất nhiều kiểu lông điểm:
| Tên thường dùng | Màu điểm | Gen màu đi kèm |
|---|---|---|
| Điểm nâu sẫm (seal point) | Nâu đen | Sắc tố đen; nhìn nâu vì enzym không chạy hết công suất |
| Điểm sô-cô-la | Nâu sữa | Bản gen nâu |
| Điểm xanh (blue point) | Xám lam | Đen + pha loãng |
| Điểm tím nhạt (lilac) | Xám hồng | Nâu + pha loãng |
| Điểm đỏ (flame) | Cam | Gen cam |
| Điểm có vằn (lynx point) | Có sọc trên mặt, chân, đuôi | Agouti, lộ vằn |
Có cả lông điểm kèm đốm trắng — kiểu "đi găng trắng" ở bàn chân. Đó là gen đốm trắng S phủ lên trên, khác hẳn với chuyện mèo nhiều ngón.
Đôi mắt xanh và chuyện đường thị giác
Mèo lông điểm luôn có mắt xanh lơ. Mống mắt nằm sâu trong đầu, ấm như thân, nên enzym nhạy nhiệt không tạo được sắc tố ở đó. Bản cᵇ ít nhạy nhiệt hơn cho mắt vàng; kiểu nằm giữa (một bản cˢ, một bản cᵇ) thường cho mắt xanh ngọc.
Sắc tố ở mắt còn liên quan đến sự phát triển của đường dây thần kinh thị giác. Ở động vật thiếu sắc tố mắt, một phần sợi thần kinh từ mắt về não có thể "đi nhầm bên". Điều này được cho là lý do một số mèo lông điểm ở các dòng trước đây hay bị lác mắt (mắt lé) hoặc rung giật nhãn cầu. Người lai tạo đã chọn lọc để giảm hiện tượng này; nhiều mèo lông điểm ngày nay không bị. Mắt lé xuất hiện đột ngột ở mèo trưởng thành thì là chuyện khác, cần đi khám.
Vài dòng lịch sử
Mèo lông điểm được biết đến nhiều qua những con mèo từ Xiêm (Thái Lan ngày nay) được mang sang châu Âu vào cuối thế kỷ 19. Ở Thái Lan, có một tập thơ – tranh cổ gọi là Tamra Maew (sách về mèo) vẽ nhiều kiểu mèo, trong đó có mèo lông điểm. Niên đại của tập sách vẫn còn tranh cãi: nhiều nguồn phổ biến gán nội dung cho thời Ayutthaya, nhưng các bản chép tay còn giữ được có thể ra đời muộn hơn nhiều. Chuyện từng giống mèo cụ thể (Xiêm, Thái…) đã có trong cẩm nang nuôi mèo, ở đây không nhắc lại.
Tìm hiểu thêm
- Thí nghiệm thỏ Himalaya có trong nhiều sách sinh học phổ thông, là ví dụ dễ nhớ nhất về tương tác gen – môi trường.
- Nếu quán mèo bạn hay đến có một bé lông điểm, hãy để ý màu lông qua các mùa và qua từng năm. Đó là "nhiệt kế sống".
- Nếu bé từng được cạo lông để phẫu thuật, hỏi nhân viên lông vùng đó mọc lại có sẫm hơn không — một quan sát nhỏ, mà là sinh học thật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo Xiêm có mặt, tai, chân màu đen?
Mèo lông điểm mang bản gen tyrosinase nhạy nhiệt. Enzym này chỉ làm sắc tố ở vùng da mát như mõm, tai, chân, đuôi; ở thân ấm thì gần như ngừng. Vì thế các "điểm" sẫm còn thân nhạt.
Vì sao mèo Xiêm con mới sinh màu trắng?
Trong bụng mẹ, mọi vùng cơ thể đều ấm nên enzym nhạy nhiệt không hoạt động ở đâu. Sau sinh, các vùng chóp nguội đi, màu xuất hiện dần ở mũi, tai rồi đến chân, đuôi trong vài tuần đầu.
Mèo lông điểm có sẫm màu dần không?
Có. Mèo lông điểm thường sẫm dần theo tuổi, và sống ở nơi lạnh thì sẫm hơn nơi nóng. Vùng bị cạo lông có thể mọc lại sẫm hơn, rồi trở lại sau lần thay lông kế tiếp.
Mèo lông điểm có mắt màu gì?
Luôn mắt xanh lơ, vì mống mắt ấm như thân nên enzym nhạy nhiệt không tạo được sắc tố. Các bản gen họ hàng ít nhạy nhiệt hơn cho mắt xanh ngọc hoặc vàng.
Mèo lông điểm có hay bị lé mắt không?
Ở một số dòng trước đây, mắt lé và rung giật nhãn cầu khá hay gặp, được cho là liên quan đến sự phát triển đường thần kinh thị giác ở động vật thiếu sắc tố mắt. Nhiều mèo lông điểm ngày nay không bị. Mắt lé xuất hiện đột ngột ở mèo trưởng thành thì cần đi khám.
