Ngôi mộ ở Shillourokambos, trên đảo Síp, là bằng chứng sớm nhất được biết đến về người và mèo gắn bó với nhau: khoảng 9.500 năm trước, một người trưởng thành được chôn kèm đồ tuỳ táng, và ngay bên cạnh là bộ xương nguyên vẹn của một con mèo chừng tám tháng tuổi, nằm trong hố riêng. Phát hiện được nhóm của Jean-Denis Vigne công bố trên tạp chí Science năm 2004. Nó quan trọng vì Síp không có mèo rừng bản địa — mèo chỉ có thể đến đảo cùng con người, bằng thuyền.
Shillourokambos: một làng nông nghiệp sớm trên đảo
Shillourokambos là một di chỉ thời đồ đá mới ở miền nam đảo Síp, gần thành phố Limassol ngày nay. Các nhà khảo cổ Pháp và Síp khai quật nơi này từ những năm 1990. Đây là một trong những làng nông nghiệp sớm nhất trên đảo, thuộc giai đoạn mà giới khảo cổ gọi là đồ đá mới tiền gốm — người ta đã trồng trọt, chăn nuôi, nhưng chưa làm đồ gốm.
Những người đầu tiên định cư ở Síp phải vượt biển từ bờ Levant hoặc Anatolia, khoảng cách hàng chục kilômét trên mặt nước. Họ mang theo cả một "bộ" sinh vật để lập làng: hạt giống, bò, lợn, dê, cừu, hươu, chó, cáo. Và có lẽ không cố ý, họ mang theo cả chuột nhắt nhà — lẩn trong hàng hoá. Mèo nằm trong bức tranh ấy.
Ngôi mộ: các nhà khảo cổ đã tìm thấy gì
Theo mô tả của nhóm khai quật, ngôi mộ gồm:
- Một người trưởng thành được chôn trong một hố, kèm đồ tuỳ táng: rìu đá mài, công cụ bằng đá lửa, một khối đất son, và một số vỏ sò biển. Lượng đồ tuỳ táng như vậy gợi ý người này có vị trí nhất định trong cộng đồng.
- Một con mèo khoảng tám tháng tuổi, nằm trong một hố nhỏ riêng, chỉ cách người vài chục centimet. Bộ xương nguyên vẹn, không có dấu vết bị xẻ thịt.
- Hai hố được đào và lấp cùng thời điểm, cho thấy người và mèo được an táng cùng lúc, một cách có chủ ý.
Chính chi tiết "nguyên vẹn, có chủ ý" làm nên ý nghĩa. Ở các di chỉ cổ, xương mèo lẫn trong rác thải thì có thể chỉ là con vật bị săn. Một con mèo được đặt cẩn thận bên cạnh người chết thì khác: nó nói về một mối liên hệ.
Vì sao hòn đảo làm bằng chứng mạnh hơn
Trên đất liền, khảo cổ học mèo gặp một khó khăn lớn: xương mèo nhà và xương mèo rừng châu Phi gần như giống nhau. Tìm thấy xương mèo ở một làng cổ ở Cận Đông, ta không biết nó là mèo sống quanh người hay chỉ là mèo rừng đi lạc vào.
Síp giải quyết được khó khăn ấy. Đảo đã tách khỏi lục địa từ rất lâu, và không có loài mèo hoang nào tự sinh sống ở đó. Nếu thấy mèo trên Síp, gần như chắc chắn là người đã chở chúng sang. Không ai vượt biển với một con vật hoang dữ dằn mà không có lý do — nên việc mèo có mặt trên đảo đã là dấu hiệu người chủ động muốn có mèo bên mình, có lẽ để giữ hạt giống và kho lương khỏi chuột.
Các lớp đất sớm hơn ở những di chỉ khác trên Síp cũng có xương mèo, cho thấy mèo có mặt trên đảo từ khá sớm sau khi người đến. Ngôi mộ ở Shillourokambos là bằng chứng rõ nhất về quan hệ giữa người và mèo, chứ chưa chắc là con mèo đầu tiên trên đảo.
Con mèo trông như thế nào
Xương của con mèo ở Shillourokambos khá to — kích thước gần với mèo rừng châu Phi hơn là mèo nhà ngày nay. Điều này hợp với ý tưởng rằng 9.500 năm trước, mèo sống cạnh người vẫn chưa khác tổ tiên hoang dã là bao. Nhóm nghiên cứu vì thế dùng chữ thận trọng: đây là bằng chứng về việc thuần dưỡng (taming) — người nuôi và sống gần một con mèo — chứ chưa phải bằng chứng về một giống mèo nhà đã hoàn chỉnh.
Sự phân biệt này hay bị bỏ qua trong các bài viết phổ thông. "Mèo nhà đầu tiên" là cách nói dễ nghe nhưng không chính xác. Đúng hơn là: người và mèo đã chung sống, và có lẽ đã quý nhau, từ khoảng 9.500 năm trước.
Ý nghĩa: biết được gì, không biết được gì
| Có thể nói khá chắc | Chỉ là phỏng đoán |
|---|---|
| Mèo được chở sang Síp bằng thuyền | Mèo được mang sang chính xác để bắt chuột |
| Người và mèo được chôn cùng lúc, có chủ ý | Con mèo là "vật nuôi yêu quý" của người đó |
| Con mèo còn gần với mèo rừng về kích thước | Người thời đó đã có ý thức "nuôi mèo" như ta hiểu bây giờ |
| Đây là một trong những bằng chứng sớm nhất về quan hệ người – mèo | Đây là con mèo đầu tiên trên đảo |
Vì sao con mèo được chôn cùng người, và nó đã chết thế nào, là những câu hỏi khảo cổ học không trả lời được chắc. Nó có thể là con vật thân thiết, có thể mang ý nghĩa biểu tượng trong tang lễ. Điều duy nhất ta biết: ai đó đã chọn đặt nó ở đó, cạnh người.
So với chó: người và chó gắn bó sớm hơn
Để thấy vị trí của ngôi mộ ở Síp trong lịch sử dài, hãy đặt nó cạnh một phát hiện nổi tiếng khác: ở di chỉ Ain Mallaha, miền bắc Israel ngày nay, khoảng 12.000 năm trước, một người được chôn cùng một con chó con, bàn tay đặt lên con vật. Phát hiện ấy được công bố từ cuối thập niên 1970.
Chó được thuần hoá sớm hơn mèo rất nhiều, từ thời người còn sống bằng săn bắt hái lượm. Mèo chỉ "vào nhà" khi có làng, có kho, có chuột — tức là khi con người đã làm nông. Hai ngôi mộ, cách nhau hơn hai nghìn năm, kể hai câu chuyện khác nhau về cách loài người kết bạn với động vật.
Dòng thời gian Síp thời đồ đá mới
- Khoảng 11.000–10.000 năm trước: những nhóm người đầu tiên đến định cư lâu dài trên Síp, mang theo cây trồng và vật nuôi.
- Khoảng 9.500 năm trước: ngôi mộ người – mèo ở Shillourokambos.
- Khoảng 9.000–7.000 năm trước: làng Khirokitia phát triển, nay là Di sản Thế giới UNESCO, với những ngôi nhà tròn bằng đá.
- 2004: Vigne và cộng sự công bố ngôi mộ trên tạp chí Science.
Các niên đại trên là ước tính từ phương pháp phóng xạ cacbon, có sai số, và có thể được điều chỉnh khi có thêm dữ liệu.
Tìm hiểu thêm
- Bài báo gốc "Early taming of the cat in Cyprus" (Vigne và cộng sự, Science, 2004) — ngắn, có ảnh ngôi mộ, đọc được bản tóm tắt miễn phí.
- Nếu có dịp đến Síp: Bảo tàng Síp ở Nicosia trưng bày nhiều hiện vật thời tiền sử của đảo; làng cổ Khirokitia mở cửa cho khách tham quan.
- Đọc thêm về con đường "tự thuần hoá" của mèo trong bài tổng quan về thuần hoá ở đầu mục này.
Câu hỏi thường gặp
Ngôi mộ người và mèo ở Síp có từ bao giờ?
Khoảng 9.500 năm trước, ở di chỉ Shillourokambos thuộc miền nam đảo Síp. Phát hiện được nhóm của Jean-Denis Vigne công bố trên tạp chí Science năm 2004 và thường được coi là bằng chứng sớm nhất về quan hệ gắn bó giữa người và mèo.
Vì sao mèo ở Síp lại quan trọng với khảo cổ học?
Síp không có mèo rừng bản địa, nên mèo trên đảo chỉ có thể do người chở sang bằng thuyền. Điều này cho thấy người đã chủ động mang mèo theo, khác với đất liền nơi khó phân biệt mèo sống cạnh người với mèo rừng đi lạc.
Con mèo ở Shillourokambos có phải mèo nhà không?
Chưa hẳn. Con mèo khá to, kích thước gần mèo rừng châu Phi hơn mèo nhà hiện đại. Các nhà nghiên cứu xem đây là bằng chứng về việc người thuần dưỡng và sống gần mèo, chưa phải về một giống mèo nhà hoàn chỉnh.
Người và chó hay người và mèo gắn bó sớm hơn?
Người và chó sớm hơn. Ở Ain Mallaha, Israel, khoảng 12.000 năm trước, một người được chôn cùng chó con. Mèo chỉ gắn bó với người khi đã có làng nông nghiệp và kho lương, muộn hơn khoảng hai nghìn năm.
