Mèo tàu biển: mèo theo tàu buôn đi khắp thế giới qua các thời

Mèo đi khắp thế giới phần lớn nhờ tàu thuyền: từ thời cổ đại, thuỷ thủ mang mèo lên tàu để giữ lương thực, dây thừng và hàng hoá khỏi chuột, và mèo lên bờ ở mỗi cảng mới. Nghiên cứu ADN cổ cho thấy dòng mèo gốc Ai Cập đã theo các tuyến buôn bán lan khắp Địa Trung Hải và xa tới tận biển Baltic. Mèo tàu biển vì thế là một nghề thật, kéo dài hàng nghìn năm, và để lại cả những câu chuyện có tên tuổi như chú mèo Trim cùng nhà hàng hải Matthew Flinders đi vòng quanh nước Úc.

Vì sao tàu nào cũng cần mèo

Một con tàu buôn thời cổ là một kho chứa nổi: lúa mì, đậu, bánh khô, vải, dây thừng bằng sợi thực vật. Chuột lên tàu theo hàng hoá ở cảng, sinh sôi trong khoang tối, gặm lương thực, cắn dây, làm hỏng hàng. Trên một chuyến đi dài nhiều tuần, mất lương thực là mối nguy thật với cả thuỷ thủ đoàn.

Mèo giải quyết việc đó gần như miễn phí. Chúng tự kiếm ăn, không cần không gian, quen sống trong khoang chật, và tự dọn mình. Thêm vào đó, một con vật quen người trên tàu còn là bạn đồng hành trong những tháng xa nhà. Không cần văn bản nào ra lệnh, việc "mang mèo theo" tự trở thành thói quen của nghề đi biển.

Bằng chứng ADN: mèo theo đường biển

Năm 2017, nhóm của Claudio Ottoni, Eva-Maria Geigl và Thierry Grange công bố nghiên cứu ADN từ hàng trăm mẫu mèo cổ. Họ thấy một dòng di truyền ty thể phổ biến ở mèo Ai Cập cổ đại xuất hiện về sau ở nhiều vùng ven biển quanh Địa Trung Hải, ở Tây Nam Á, và cả ở một cảng thương mại thời Viking trên bờ biển Baltic — có niên đại khoảng thế kỷ 8 đến 11.

Cách giải thích hợp lý nhất: mèo đã đi theo các tuyến buôn bán trên biển. Ở mỗi cảng, vài con lên bờ, sinh sôi, rồi lại có con khác lên tàu đi tiếp. Mèo không cần ai "nhập khẩu"; chúng lan ra như hàng hoá vô tình được chở theo. Bức tranh tổng quan về hai làn sóng lan toả của mèo nhà có trong bài đầu mục này.

Người Bắc Âu, thần Freyja và mèo

Trong thần thoại Bắc Âu, nữ thần Freyja đi trên cỗ xe do hai con mèo kéo. Chi tiết này được ghi trong Edda bằng văn xuôi của Snorri Sturluson, viết ở Iceland vào thế kỷ 13 — tức là thần thoại được chép lại khá muộn, sau khi Bắc Âu đã theo Kitô giáo. Đây là thần thoại, không cho biết người Viking nuôi mèo thế nào.

Còn khảo cổ thì cho thấy mèo có mặt ở các thị trấn, bến cảng thời Viking. Người Bắc Âu là những người đi biển và buôn bán rất xa, từ Baltic đến Địa Trung Hải; mèo theo họ là điều dễ hiểu.

Thời đại hàng hải: mèo đến những vùng đất mới

Khi tàu châu Âu vượt đại dương từ thế kỷ 15–16, mèo đi theo. Mèo nhà có mặt ở châu Mỹ, châu Đại Dương, nhiều hòn đảo ở Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương chủ yếu theo con đường này. Ở Úc, các nghiên cứu di truyền cho thấy quần thể mèo hoang chủ yếu có gốc từ mèo mà người châu Âu mang đến, nhiều khả năng trong thế kỷ 19.

Câu chuyện này có mặt tối: ở những hòn đảo và lục địa chưa từng có loài săn mồi giống mèo, mèo hoang đã trở thành mối đe doạ lớn với chim, thú nhỏ và bò sát bản địa. Đó là lý do nhiều nước ngày nay có chương trình quản lý mèo ở đảo và khu bảo tồn. Mèo không có lỗi; đây là hệ quả của việc con người chở một loài săn mồi đến nơi chưa từng có nó.

Trim: con mèo đi vòng quanh nước Úc

Câu chuyện mèo tàu biển nổi tiếng nhất có lẽ là của Trim, con mèo của nhà hàng hải người Anh Matthew Flinders. Trim sinh năm 1799 trên tàu HMS Reliance, một con mèo đen có bàn chân và ngực trắng. Theo lời Flinders kể lại, Trim lớn lên trên tàu, học bơi, leo dây thừng thành thạo và rất mê người.

Trim đi cùng Flinders trên tàu Investigator trong chuyến đi vòng quanh lục địa Úc những năm 1801–1803 — chuyến đi đã góp phần lớn vào việc vẽ bản đồ bờ biển Úc. Khi Flinders bị giữ lại ở đảo Mauritius (khi đó thuộc Pháp) trên đường về, Trim ở cùng ông một thời gian rồi mất tích. Trong những năm bị giữ ở đó, Flinders viết một bài tưởng niệm dài về Trim, đầy trìu mến và hài hước.

Ngày nay có tượng Trim ở bên ngoài Thư viện Tiểu bang New South Wales tại Sydney, và một tượng Trim nhỏ nằm cạnh tượng Flinders tại ga Euston ở London. Một con mèo tàu biển, hai bức tượng, ở hai đầu trái đất.

Tín điều của thuỷ thủ

Đi biển là nghề đầy rủi ro, nên thuỷ thủ khắp nơi có vô số tín điều, trong đó mèo chiếm phần lớn. Ở nhiều vùng, có mèo trên tàu được xem là may mắn; mèo bỏ tàu trước chuyến đi bị coi là điềm xấu; hành vi của mèo — chạy nhảy, liếm lông — được đọc như dấu hiệu thời tiết. Những tín điều này khác nhau theo từng vùng và từng thời, phần nhiều chỉ còn trong truyền miệng.

Có một giả thuyết phổ biến rằng thuỷ thủ đặc biệt thích mèo nhiều ngón vì tin chúng bám boong tốt hơn, và vì thế mèo nhiều ngón tập trung ở vài thành phố cảng. Giả thuyết hay, nhưng chưa có tư liệu chắc chắn; chuyện gen thừa ngón có trong mục bộ lông và đôi mắt.

Dòng thời gian mèo trên biển

Tìm hiểu thêm

• Bài tưởng niệm Trim của Matthew Flinders đã được in thành sách nhỏ, nhiều thư viện có bản tiếng Anh; đọc để thấy một nhà hàng hải thế kỷ 19 viết về mèo của mình thế nào.
• Nếu đến Sydney, tượng Trim đặt trên một gờ tường phía ngoài Thư viện Tiểu bang New South Wales, gần tượng Flinders.
• Các bảo tàng hàng hải lớn thường có phần trưng bày về đời sống trên tàu buồm — hãy tìm chi tiết về kho lương và chuột để hiểu vì sao mèo cần thiết.