Mèo nhà đến Trung Hoa và Nhật Bản muộn hơn nhiều so với Cận Đông và Ai Cập. Ở Trung Hoa, suốt mấy nghìn năm người nông dân sống cạnh mèo báo — một loài mèo hoang bản địa — trước khi mèo nhà thật sự đến, mà theo một số nghiên cứu ADN cổ gần đây là khoảng thời nhà Đường. Ở Nhật Bản, tư liệu chắc chắn sớm nhất là nhật ký của Thiên hoàng Uda năm 889 tả con mèo đen từ nhà Đường; truyền thống kể rằng mèo theo thuyền chở kinh Phật để giữ kinh khỏi chuột, và về sau mèo được quý ở các vùng nuôi tằm.
Quanhucun: "mèo" 5.300 năm tuổi hoá ra không phải mèo nhà
Năm 2014, một nhóm nghiên cứu công bố xương mèo ở làng nông nghiệp cổ Quanhucun (tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc), niên đại khoảng 5.300 năm trước. Phân tích hoá học cho thấy những con mèo này ăn thức ăn có nguồn gốc từ kê — tức là chúng ăn chuột ăn kê trong làng, có khi ăn cả đồ thừa của người. Tin này từng được đưa lên báo như "bằng chứng thuần hoá mèo sớm ở Trung Quốc".
Năm 2016, nhóm của Jean-Denis Vigne (người công bố ngôi mộ ở Síp) phân tích lại hình thái xương và kết luận: những con mèo ở Quanhucun là mèo báo (leopard cat), không phải mèo nhà có gốc Cận Đông. Tức là người Trung Hoa thời đồ đá mới đã sống cạnh một loài mèo hoang địa phương, nhưng loài này không trở thành tổ tiên của mèo nhà ngày nay.
Đây là bài học tốt cho bất kỳ ai tìm hiểu lịch sử mèo ở Đông Á, kể cả Việt Nam: xương "mèo" trong một di chỉ cổ chưa chắc là mèo nhà. Mèo báo vẫn sống hoang ở nhiều nơi trong khu vực đến tận hôm nay.
Mèo nhà đến Trung Hoa từ khi nào
Một nghiên cứu ADN cổ công bố khoảng năm 2025, phân tích xương mèo từ nhiều di chỉ ở Trung Quốc, cho rằng mèo nhà thật sự có mặt ở đây khoảng thế kỷ 8, thời nhà Đường, có thể theo các tuyến buôn bán trên Con đường tơ lụa. Cũng theo hướng nghiên cứu này, thời kỳ người sống cạnh mèo báo kéo dài rất lâu trước đó. Đây là kết quả mới, có thể còn được bổ sung khi có thêm mẫu.
Điều này giúp đọc lại các văn bản cổ. Chữ 貓 (miêu) xuất hiện trong Kinh Thi, ở bài "Hàn dịch", cùng hàng với gấu, hổ — rõ ràng là một con thú hoang. Trong Lễ ký, thiên "Giao đặc sinh", có câu về việc đón (cúng) mèo "vì nó ăn chuột đồng". Những con "mèo" ấy giúp nhà nông, nhưng nhiều khả năng là mèo hoang chứ không phải mèo nhà như ta hiểu.
Giai thoại Võ Tắc Thiên cấm mèo
Sử sách đời sau chép một giai thoại: Tiêu thục phi, người bị Võ Tắc Thiên hãm hại, trước khi chết nguyền sẽ hoá làm mèo để cắn Võ hậu hoá làm chuột; từ đó trong cung không được nuôi mèo. Chuyện có mặt trong sử liệu nhưng mang tính giai thoại. Nó cho thấy một điều: vào thời Đường, mèo đã là con vật gần gũi trong cung đến mức người ta có thể "cấm" nó.
Mèo giữ sách: thơ Lục Du
Đến thời Tống, mèo đã là con vật quen thuộc trong nhà người đọc sách. Có tục "đón mèo" bằng cách mang lễ vật nhỏ như gói muối, con cá đến nhà có mèo con, như một kiểu "hỏi cưới" mèo. Nhà thơ Lục Du (1125–1210) viết nhiều bài về mèo của mình. Trong một bài, ông kể chuyện "gói muối đón được con ly nô nhỏ" (ly nô là cách gọi thân mật con mèo), để nó giữ vạn quyển sách trong phòng núi khỏi chuột. Câu thơ nổi tiếng nhất của ông về mèo có lẽ là: "Ngã dữ ly nô bất xuất môn" — trời mưa gió, ta với con mèo chẳng ra khỏi cửa.
Hình ảnh mèo nằm cạnh chồng sách, bên chủ nhân trong ngày mưa, cho thấy mèo ở Trung Hoa thời Tống đã vượt khỏi vai "người diệt chuột" để thành bạn của người đọc sách.
Nhật Bản: theo kinh Phật, hay sớm hơn
Truyền thống Nhật Bản kể rằng mèo đến Nhật cùng với kinh Phật từ Trung Hoa, khoảng thế kỷ 6–8, được mang theo trên thuyền để giữ kinh sách bằng giấy khỏi chuột gặm. Câu chuyện này rất hợp lý, nhưng là truyền thống kể lại, chưa phải tư liệu đương thời.
Khảo cổ học có một gợi ý khác: tại di chỉ Karakami trên đảo Iki (tỉnh Nagasaki), các nhà khảo cổ tìm thấy xương mèo trong lớp đất thời Yayoi, nhiều thế kỷ trước khi Phật giáo đến Nhật. Nếu đúng là mèo nhà, mèo có thể đã theo các thuyền qua lại giữa bán đảo Triều Tiên và đảo Kyushu từ rất sớm. Phát hiện này còn cần thêm bằng chứng để khẳng định.
Con mèo đen của Thiên hoàng Uda
Tư liệu viết chắc chắn sớm nhất về mèo ở Nhật là nhật ký của Thiên hoàng Uda, mục ghi năm 889. Ông tả con mèo đen được mang về từ nhà Đường: lông đen tuyền, khi nằm cuộn tròn như hòn ngọc đen, khi đi lặng lẽ, đôi mắt sáng. Đây là một trong những đoạn văn tả mèo cưng sớm nhất còn lại ở Đông Á, và nó cho thấy mèo khi ấy còn là con vật quý hiếm, gắn với giới quý tộc.
Mèo trong cung đình Heian
Khoảng năm 1000, nữ quan Sei Shōnagon trong Gối đầu thư (Makura no Sōshi) kể về một con mèo được Thiên hoàng Ichijō yêu quý đến mức được ban phẩm tước trong cung, và về con chó bị phạt vì dám đuổi con mèo ấy. Trong Truyện Genji của Murasaki Shikibu, một con mèo nhỏ kéo tung tấm mành, để một chàng quý tộc thoáng nhìn thấy người phụ nữ phía sau — chi tiết làm thay đổi cả mạch truyện. Ở thời Heian, mèo là con vật của cung đình, được buộc dây để khỏi chạy mất.
Mèo xuống phố và vào vùng tằm tơ
Theo nhiều tài liệu về lịch sử mèo Nhật, năm 1602 chính quyền ở Kyoto ra lệnh cởi dây buộc mèo, cho mèo tự do đi lại để trị nạn chuột trong thành. Dù chi tiết lệnh này còn được bàn, nó đánh dấu bước chuyển: mèo không còn chỉ là con vật cưng buộc dây của nhà giàu, mà thành người "gác kho" của cả thành phố.
Ở các vùng nuôi tằm, mèo được đặc biệt quý vì chuột phá kén tằm và trứng tằm. Thời Edo, có tục treo tranh mèo trong nhà nuôi tằm như bùa trừ chuột; tranh mèo do các lãnh chúa dòng Nitta vẽ từng nổi tiếng là "linh nghiệm". Ở một số vùng tằm tơ còn có đền, tượng đá thờ mèo. Những tục này cho thấy mèo gắn với kinh tế nông thôn chứ không chỉ với cung đình.
Từ đó, mèo đi vào văn hoá dân gian Nhật rất sâu: truyện mèo yêu (bakeneko), tượng mèo vẫy tay đón khách, tranh khắc gỗ ukiyo-e. Những chuyện ấy thuộc về mục văn hoá và nghệ thuật.
Dòng thời gian
| Thời gian (ước tính) | Trung Hoa | Nhật Bản |
|---|---|---|
| Khoảng 5.300 năm trước | Mèo báo sống cạnh làng Quanhucun | — |
| Thiên niên kỷ thứ nhất TCN | Kinh Thi, Lễ ký nhắc "miêu" (nhiều khả năng mèo hoang) | Xương mèo ở Karakami, đảo Iki (còn cần xác minh) |
| Thế kỷ 6–8 | — | Truyền thống kể mèo đến cùng kinh Phật |
| Khoảng thế kỷ 8 | Mèo nhà có mặt, theo nghiên cứu ADN cổ gần đây | — |
| 889 | — | Nhật ký Thiên hoàng Uda tả con mèo đen từ nhà Đường |
| Khoảng năm 1000 | — | Gối đầu thư, Truyện Genji có mèo cung đình |
| Thế kỷ 12 | Lục Du làm thơ về mèo giữ sách | — |
| 1602 | — | Kyoto cho cởi dây buộc mèo để trị chuột |
Tìm hiểu thêm
- Đọc các bài thơ về mèo của Lục Du trong các tuyển thơ Tống; nhiều bài có bản dịch nghĩa tiếng Việt.
- Các bản dịch Gối đầu thư và Truyện Genji đều có tiếng Việt; tìm đoạn về con mèo cung đình.
- Ở Nhật, nhiều bảo tàng địa phương vùng tằm tơ trưng bày tranh mèo trừ chuột thời Edo.
Câu hỏi thường gặp
Mèo nhà đến Trung Quốc từ khi nào?
Theo một số nghiên cứu ADN cổ công bố gần đây, mèo nhà thật sự có mặt ở Trung Quốc khoảng thế kỷ 8, thời nhà Đường, có thể theo Con đường tơ lụa. Trước đó, người Trung Hoa sống cạnh mèo báo, một loài mèo hoang bản địa.
Mèo ở Quanhucun có phải mèo nhà không?
Không. Những con mèo khoảng 5.300 năm tuổi ở Quanhucun, Thiểm Tây, ban đầu được tưởng là mèo nhà, nhưng phân tích năm 2016 xác định đó là mèo báo, không phải tổ tiên của mèo nhà ngày nay.
Mèo đến Nhật Bản như thế nào?
Truyền thống kể rằng mèo theo thuyền chở kinh Phật từ Trung Hoa sang, khoảng thế kỷ 6–8, để giữ kinh khỏi chuột. Tư liệu viết chắc chắn sớm nhất là nhật ký năm 889 của Thiên hoàng Uda. Một mẩu xương mèo thời Yayoi ở đảo Iki gợi ý mèo có thể đến sớm hơn.
Vì sao người nuôi tằm ở Nhật quý mèo?
Chuột phá kén và trứng tằm, gây thiệt hại lớn cho nghề tằm tơ. Mèo trị chuột nên được quý; thời Edo, nhà nuôi tằm còn treo tranh mèo làm bùa trừ chuột, và một số vùng có đền, tượng thờ mèo.
Ly nô nghĩa là gì?
Ly nô là cách gọi thân mật con mèo trong thơ văn Trung Hoa cổ, dùng nhiều trong thơ Lục Du thời Tống. Câu "Ngã dữ ly nô bất xuất môn" nghĩa là ta với con mèo chẳng ra khỏi cửa.
