Trong thí nghiệm năm 2017 của Kristyn Vitale Shreve và Monique Udell ở Đại học bang Oregon (Mỹ), khi được chọn cùng lúc giữa tương tác với người, đồ ăn, đồ chơi và mùi lạ, khoảng một nửa số mèo chọn dành nhiều thời gian nhất cho người, hơn một phần ba chọn đồ ăn. Kết quả này đi ngược hình ảnh "mèo chỉ thương người cho ăn", nhưng mẫu nghiên cứu nhỏ và mỗi con mèo một khác — nên đọc nó như một gợi ý mạnh, không phải định luật.
Câu hỏi đằng sau thí nghiệm
Từ lâu, mèo mang tiếng là loài "lạnh lùng", gắn với người chủ yếu vì đồ ăn. Nhiều nghiên cứu trên chó đã đo chó thích gì hơn — người khen hay đồ ăn — nhưng với mèo, gần như chưa ai hỏi thẳng câu này bằng thí nghiệm có kiểm soát.
Nhóm nghiên cứu ở phòng thí nghiệm tương tác người – động vật của Đại học bang Oregon muốn biết hai điều: mèo thích loại kích thích nào nhất trong bốn loại phổ biến, và mèo nuôi trong nhà có khác mèo ở trạm cứu hộ không. Kết quả được công bố năm 2017 trên tạp chí Behavioural Processes.
Thí nghiệm được làm thế nào
Mèo tham gia gồm hai nhóm: mèo nuôi trong gia đình và mèo đang ở trạm cứu hộ, tổng cộng vài chục con. Trước mỗi buổi thử, mèo được tạm không tiếp xúc với các loại kích thích trong vài giờ, để không con nào vừa ăn no hay vừa được vuốt xong.
Bước một: chọn món ưa nhất trong từng loại
Mỗi loại kích thích có ba lựa chọn cụ thể. Ví dụ với đồ ăn là vài loại thức ăn khác nhau; với đồ chơi là vài kiểu đồ chơi; với mùi là vài mùi như cỏ mèo hay mùi của một loài động vật nhỏ; với tương tác người là vài cách người tương tác như nói chuyện, vuốt ve hay chơi cùng. Mèo được cho tự do lựa chọn trong vài phút, và người nghiên cứu đo thời gian mèo dành cho từng lựa chọn. Lựa chọn được dành nhiều thời gian nhất là "món ưa nhất" của loại đó.
Bước hai: đặt bốn món ưa nhất cạnh nhau
Ở bước cuối, mỗi con mèo được đặt trước bốn món ưa nhất của riêng nó — một từ mỗi loại — cùng lúc. Lại đo thời gian. Câu hỏi là: khi có tất cả, mèo dành nhiều thời gian nhất cho cái gì?
Kết quả: người đứng đầu, đồ ăn theo sau
| Loại kích thích | Tỉ lệ mèo chọn nhiều nhất (theo báo cáo, làm tròn) |
|---|---|
| Tương tác với người | khoảng một nửa |
| Đồ ăn | hơn một phần ba |
| Đồ chơi | khoảng một phần mười |
| Mùi | rất ít |
Hai điều đáng chú ý khác:
- Mèo nhà và mèo trạm cứu hộ không khác nhau rõ trong kết quả này. Mèo ở trạm, không có chủ riêng, cũng dành nhiều thời gian cho người.
- Khác biệt cá thể rất lớn. Có con gần như chỉ quan tâm tới người, có con chỉ nhìn đồ ăn, có con mê đồ chơi. Con số "một nửa" là tổng của rất nhiều cá tính khác nhau.
Đọc kết quả cho đúng
Những gì thí nghiệm nói được
Nó cho thấy mèo, ít nhất là nhiều mèo, coi tương tác với người là phần thưởng tự thân, ngang hoặc hơn đồ ăn trong bối cảnh thí nghiệm. Hình ảnh "mèo chỉ gắn với người vì đồ ăn" không được dữ liệu ủng hộ.
Những gì thí nghiệm không nói
- Mẫu nhỏ. Vài chục con mèo ở một vùng của Mỹ. Cần thêm nhiều nghiên cứu nữa để biết kết quả có lặp lại ở nơi khác không.
- Mèo chỉ hơi "thiếu" kích thích. Vài giờ không ăn không làm mèo đói thật sự. Một con mèo bỏ bữa cả ngày chắc chắn sẽ chọn khác.
- Đo thời gian không đo được cảm xúc. Dành nhiều thời gian cho người chưa chắc là "thương người hơn"; có thể người đơn giản là thứ thú vị nhất trong phòng.
- Không phải chuyện gắn bó. Thí nghiệm không đo mèo có gắn bó với chủ không — đó là một hướng nghiên cứu khác, với các thí nghiệm riêng mà các tài liệu về tình cảm người – thú đã bàn.
Mèo nhạy với sự chú ý của người
Hai năm sau, Vitale và Udell công bố một nghiên cứu khác gợi ý thêm một mảnh: khi người trong phòng chú ý tới mèo — gọi, đáp lại khi mèo tới — mèo dành nhiều thời gian gần người đó hơn so với khi người ngồi lơ đãng. Mèo dường như điều chỉnh mức thân thiện theo mức người đáp lại.
Ghép hai kết quả lại: nhiều mèo thích tương tác với người, và chúng thích nhất là thứ tương tác có đáp lại — người phản hồi khi mèo chủ động, chứ không chỉ là một bàn tay vuốt liên tục.
Ý nghĩa cho quán cà phê mèo
Ở nhiều quán, khách được mua đồ ăn vặt để "dụ" mèo. Kết quả của Vitale gợi ý vài điều:
- Không cần đồ ăn để được mèo chú ý. Với nhiều bé, một người ngồi yên, đáp lại khi bé tới, đã là đủ hấp dẫn.
- Đồ ăn dễ làm lệch quan hệ. Bé mê đồ ăn bám theo mọi người cầm túi, bé thích người thì bị chen ra. Cả đàn khó giữ cân. Chuyện khách có được cho mèo ăn không là việc của từng quán, đã có bài riêng ở mục vận hành.
- Mỗi bé có một "món ưa nhất". Nhân viên biết bé nào thích người, bé nào thích chơi, bé nào chỉ ra khi có đồ ăn, sẽ ghép khách tốt hơn.
Thứ quý nhất bạn mang tới quán mèo không phải túi đồ ăn vặt, mà là sự kiên nhẫn đáp lại khi một bé tự tìm tới.
Một số câu chuyện quanh thí nghiệm
Khi kết quả được công bố, báo chí nhiều nơi giật tít kiểu "mèo yêu người hơn đồ ăn". Chính nhóm tác giả thận trọng hơn thế: họ nói về sở thích trong một bối cảnh cụ thể, và nhấn mạnh khác biệt cá thể. Đây là một ví dụ điển hình của việc một nghiên cứu nhỏ, làm cẩn thận, bị kể lại to hơn những gì nó đo được. Người mê mèo nên vui với kết quả, nhưng đừng dùng nó để trách con mèo nhà mình "không thương mình" vì nó chạy tới bát ăn trước.
Bắt tay làm
Thử tìm "món ưa nhất" của một bé mèo bạn quen — ở nhà hoặc với bé quán, nếu nhân viên đồng ý:
- Chọn lúc bé tỉnh, không vừa ăn no.
- Ngồi xuống sàn, đặt cách bạn một khoảng một món đồ chơi bé quen, và — nếu được phép — một ít đồ ăn của bé.
- Không gọi bé. Chỉ đáp lại nếu bé tới bạn: nói nhỏ, gãi nhẹ má nếu bé dụi vào tay.
- Quan sát vài phút: bé dành thời gian cho bạn, đồ chơi hay đồ ăn?
- Thử lại vào hôm khác. Kết quả một lần chưa nói lên nhiều.
Dù bé chọn gì, đó là thông tin về bé, không phải điểm số về tình cảm của bé với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo thích người hay thích đồ ăn hơn?
Theo thí nghiệm năm 2017 của nhóm Đại học bang Oregon, khi được chọn cùng lúc, khoảng một nửa số mèo dành nhiều thời gian nhất cho tương tác với người, hơn một phần ba chọn đồ ăn. Tuy vậy mẫu nghiên cứu nhỏ và mỗi con mèo khác nhau nhiều.
Mèo có lạnh lùng như người ta nói không?
Dữ liệu không ủng hộ hình ảnh đó. Nhiều mèo coi tương tác với người là phần thưởng tự thân, và mèo còn điều chỉnh mức thân thiện theo việc người có đáp lại hay không. Mèo chỉ khác chó ở chỗ thích tự quyết định lúc nào lại gần.
Mèo ở trạm cứu hộ có thích người không?
Trong thí nghiệm năm 2017, mèo ở trạm cứu hộ và mèo nuôi trong nhà không khác nhau rõ về sở thích: cả hai nhóm đều dành nhiều thời gian cho tương tác với người. Từng con vẫn có tính nết riêng.
Có cần mang đồ ăn để mèo quán chơi với mình không?
Không cần. Với nhiều bé, một người ngồi yên và đáp lại nhẹ nhàng khi bé tự tới đã đủ hấp dẫn. Đồ ăn dễ làm bé mê ăn bám theo và làm cả đàn khó giữ cân; hãy làm theo quy định của quán.
Thí nghiệm mèo chọn người hay đồ ăn có đáng tin không?
Thí nghiệm được làm cẩn thận và công bố trên tạp chí khoa học, nhưng mẫu chỉ vài chục con mèo ở Mỹ và mèo chỉ bị tạm ngừng kích thích vài giờ. Nên coi đây là gợi ý mạnh rằng nhiều mèo thích người, không phải kết luận cho mọi con mèo.
