Đúng là mèo bố thân thiện thường có đàn con thân thiện hơn, kể cả khi mèo bố chưa từng gặp con: đây là kết quả của một nghiên cứu năm 1986 do Dennis Turner cùng các nhà nghiên cứu ở Đại học Cambridge thực hiện, và được nhóm của Sandra McCune làm rõ thêm năm 1995. Nhưng thứ di truyền có lẽ không phải là "tình yêu với người" mà là độ bạo dạn trước cái mới. Và gen chỉ là một nửa câu chuyện: mèo con không được tiếp xúc với người từ sớm vẫn khó gần, dù bố thân thiện đến đâu.
Vì sao lại là mèo bố
Muốn tách phần di truyền khỏi phần nuôi dạy, các nhà nghiên cứu cần một "cha mẹ" chỉ cho gen mà không nuôi con. Ở mèo, đó chính là mèo bố. Mèo đực không tham gia nuôi con; mèo con lớn lên chỉ với mẹ. Vì vậy nếu tính nết của mèo bố vẫn hiện ra ở đàn con, phần ảnh hưởng đó chủ yếu phải đến từ gen.
Với mèo mẹ thì khó tách hơn nhiều: mẹ vừa cho gen, vừa cho sữa, vừa làm gương. Mèo con của mèo mẹ thân thiện có thể thân thiện vì gen, vì học theo mẹ, hay vì mẹ không hoảng khi người tới gần nên con được người bế nhiều hơn.
Nghiên cứu năm 1986: hiệu ứng mèo bố
Năm 1986, Dennis Turner cùng Julie Feaver, Michael Mendl và Patrick Bateson công bố trên tạp chí Animal Behaviour một nghiên cứu ngắn với tên gọi đại ý "khác biệt trong hành vi của mèo nhà đối với người: một hiệu ứng từ phía bố". Họ theo dõi mèo con trong những đàn mèo mà người nghiên cứu biết rõ con nào do mèo bố nào sinh ra.
Các mèo bố được xếp thành hai nhóm theo cách chúng cư xử với người: thân thiện và không thân thiện. Khi mèo con lớn lên, những con có bố thân thiện được ghi nhận là thân thiện với người hơn — lại gần nhanh hơn, chịu tiếp xúc hơn — so với con của bố không thân thiện. Trong khi đó, mèo con không hề gặp bố.
Đây là một trong những bằng chứng sớm và rõ nhất rằng tính nết của mèo với người có phần di truyền.
Nghiên cứu năm 1995: hai yếu tố cộng lại
Gần mười năm sau, Sandra McCune, khi đó làm nghiên cứu ở Cambridge, thiết kế một thí nghiệm kỹ hơn. Mèo con được chia theo hai yếu tố cùng lúc:
| Được người bế ẵm từ sớm | Không được bế ẵm từ sớm | |
|---|---|---|
| Bố thân thiện | Nhóm 1 | Nhóm 2 |
| Bố không thân thiện | Nhóm 3 | Nhóm 4 |
Khi lớn, mèo được thử với người quen, người lạ và với đồ vật lạ chưa từng thấy. Kết quả chính:
- Cả hai yếu tố đều có tác dụng lên cách mèo phản ứng với người lạ: bố thân thiện giúp, được bế sớm cũng giúp, và có cả hai thì rõ nhất.
- Con của bố thân thiện cũng bạo dạn hơn với đồ vật lạ — tới gần, chạm vào cái hộp lạ nhanh hơn.
Chi tiết thứ hai rất quan trọng. Nếu gen của bố chỉ làm con "thích người", thì không có lý do gì con lại dạn hơn với một cái hộp. McCune và các nhà nghiên cứu sau đó cho rằng thứ được truyền lại rộng hơn: độ bạo dạn chung trước cái mới. Một con mèo bạo dạn thì người lạ cũng chỉ là một thứ mới để tìm hiểu.
Gen cho xu hướng, không cho định mệnh
Từ hai nghiên cứu này rút ra ba điều dễ bị hiểu sai trên mạng:
Không có "gen thân thiện"
Tính nết là kết quả của rất nhiều gen, mỗi gen góp một chút, tương tác với môi trường. Khảo sát lớn trên hàng nghìn mèo ở Phần Lan của nhóm Hannes Lohi về sau cũng ước tính các nét hành vi như độ e dè, độ thân với người có một phần di truyền ở mức vừa phải — đủ để thấy, không đủ để đoán trước một cá thể.
Bố tốt không bù được tuổi thơ thiếu người
Trong thí nghiệm của McCune, mèo con có bố thân thiện nhưng không được bế sớm vẫn kém dạn người hơn nhóm được bế sớm. Giai đoạn tiếp xúc với người trong những tuần đầu đời vẫn là yếu tố lớn — chi tiết về giai đoạn này có ở cẩm nang nuôi mèo.
Bố "khó tính" không phải bản án
Mèo con của bố không thân thiện nhưng được bế ẵm sớm vẫn có thể rất dễ gần. Gen nghiêng cán cân, trải nghiệm vẫn đẩy được nó.
Gen quyết định con mèo bắt đầu từ vạch nào; tuổi thơ và môi trường quyết định nó đi được bao xa.
Ở Việt Nam: phần lớn mèo không biết bố là ai
Ứng dụng thực tế của hiệu ứng mèo bố hạn chế với phần lớn mèo ở Việt Nam. Mèo ta, mèo đường phố, mèo cứu hộ — nhiều bé không ai biết bố là con nào. Ngay cả mèo mẹ nhà nuôi cũng thường mang thai từ một chú mèo đực trong xóm.
Điều này có nghĩa là với mèo ta, ta gần như chỉ đánh giá được tính nết qua chính con mèo và qua mèo mẹ, nếu biết. Một bé mèo con từ một mèo mẹ điềm tĩnh, được người trong nhà bế ẵm nhẹ nhàng từ những tuần đầu, có nền tốt — bất kể bố là ai.
Chuyện nhân giống: một câu hỏi đạo đức
Ở các nước có ngành nhân giống mèo, kết quả của Turner và McCune đôi khi được dẫn để khuyên chọn mèo đực giống có tính nết ổn định, không chỉ ngoại hình đẹp. Đó là lời khuyên hợp lý cho người đã nhân giống.
Nhưng với quán cà phê mèo, đừng hiểu thành "nên cho mèo sinh sản để có mèo con thân thiện cho quán". Mỗi năm có rất nhiều mèo không nhà; quán mèo có trách nhiệm thường triệt sản đàn và không nhân giống. Hiểu biết về di truyền tính nết nên dùng để hiểu mèo đang có, không phải để "sản xuất" mèo.
Những gì nghiên cứu chưa trả lời
- Các thí nghiệm kinh điển dùng số mèo khá nhỏ, ở một số ít đàn nghiên cứu. Chúng rõ về hướng, nhưng không cho biết chính xác gen đóng góp bao nhiêu phần trăm.
- Chưa xác định được những gen cụ thể nào liên quan tới độ bạo dạn ở mèo.
- Ảnh hưởng của mèo mẹ — qua gen, qua môi trường trong bụng, qua làm gương — vẫn khó tách bạch.
Bắt tay làm
Cho người sắp đón một bé mèo con, hoặc quán đang nhận một bé:
- Nếu được, gặp mèo mẹ. Mèo mẹ bình tĩnh khi bạn tới gần là dấu hiệu tốt.
- Hỏi bé đã được người bế ẵm từ mấy tuần tuổi, bao nhiêu người, có trẻ em không.
- Quan sát cách bé phản ứng với một đồ vật lạ đặt trên sàn — tới ngửi hay tránh. Đó là gợi ý về độ bạo dạn.
- Đừng chọn bé chỉ vì "bố là mèo đẹp" hay "bố là giống X". Ngoại hình và giống của bố nói rất ít về tính nết của bé.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách mèo có di truyền không?
Có một phần. Nghiên cứu năm 1986 của Turner và cộng sự cho thấy mèo con của mèo bố thân thiện có xu hướng thân thiện với người hơn dù chưa từng gặp bố. Các khảo sát lớn về sau ở Phần Lan cũng ước tính nhiều nét hành vi có phần di truyền ở mức vừa phải.
Mèo con giống tính bố hay giống tính mẹ?
Cả hai đều góp phần, nhưng theo cách khác nhau. Mèo bố chỉ cho gen vì không nuôi con, nên ảnh hưởng của bố chủ yếu là di truyền. Mèo mẹ vừa cho gen vừa nuôi dạy, nên ảnh hưởng của mẹ khó tách bạch hơn.
Gen di truyền từ mèo bố quyết định điều gì?
Theo thí nghiệm của McCune năm 1995, con của bố thân thiện không chỉ dạn người hơn mà còn dạn hơn với đồ vật lạ. Vì vậy thứ được truyền lại có lẽ là độ bạo dạn chung trước cái mới, chứ không riêng tình cảm với người.
Mèo bố dữ thì mèo con có dữ không?
Không chắc. Con của bố không thân thiện có xu hướng e dè hơn một chút, nhưng nếu được người bế ẵm nhẹ nhàng từ những tuần đầu đời, bé vẫn có thể rất dễ gần. Gen là xu hướng, không phải định mệnh.
Mèo ta không biết bố là ai thì đoán tính thế nào?
Hãy nhìn chính con mèo và mèo mẹ nếu có thể: mèo mẹ có bình tĩnh với người không, bé được bế ẵm từ sớm chưa, bé phản ứng thế nào với đồ vật lạ. Những điều này nói nhiều hơn là biết bố là ai.
