Giống mèo có ảnh hưởng tới tính cách, nhưng không quyết định tính cách của một con mèo cụ thể. Các khảo sát lớn trên hàng nghìn mèo ở Phần Lan của nhóm nghiên cứu Đại học Helsinki, công bố khoảng năm 2019, cho thấy các giống khác nhau thật về trung bình ở những nét như mức hoạt động, độ e dè hay độ thân với người. Nhưng khác biệt giữa các cá thể trong cùng một giống vẫn rất lớn, nên biết giống chỉ giúp đoán xu hướng, không giúp đoán chắc một bé.
Vì sao câu hỏi này khó trả lời
Người ta hay mô tả giống mèo bằng tính cách: giống này "hiền như cừu", giống kia "nói nhiều", giống nọ "năng động". Những mô tả ấy thường đến từ người nhân giống, câu lạc bộ giống, hay từ ấn tượng của chủ nuôi. Chúng không hẳn sai, nhưng có ba vấn đề:
- Người ta thấy điều mình mong thấy. Đã nghe nói giống X hiền thì chủ dễ diễn giải mọi hành vi theo hướng hiền.
- Mẫu không đại diện. Mèo giống thường sống trong nhà, được chăm kỹ, ít ra ngoài — môi trường khác hẳn mèo ta, nên so sánh không công bằng.
- Trung bình không phải cá thể. Ngay cả khi một giống thật sự hiền hơn trung bình, vẫn có những bé trong giống ấy rất khó gần.
Để trả lời cho đúng, cần dữ liệu lớn, được thu thập theo cùng một cách cho nhiều giống.
Dự án mèo Phần Lan: hàng nghìn bảng hỏi
Nhóm của Hannes Lohi ở Đại học Helsinki đã xây dựng một bảng hỏi chi tiết về hành vi mèo, nhờ chủ nuôi ở Phần Lan điền cho hàng nghìn con thuộc nhiều chục giống và cả mèo không giống. Từ dữ liệu này, họ công bố nhiều bài, trong đó bài của Milla Salonen và cộng sự trên Scientific Reports năm 2019 tập trung vào khác biệt giữa các giống.
Các nét hành vi được xét gồm những nhóm như:
| Nhóm hành vi | Hỏi về điều gì |
|---|---|
| Hoạt động, ham chơi | Mèo chạy nhảy, chơi nhiều tới đâu |
| E dè | Phản ứng với người lạ, đồ vật lạ, tình huống mới |
| Hung hăng với người | Cào, cắn, rít với người trong những tình huống khác nhau |
| Thân với người | Tìm tới người, thích được chạm |
| Thân với mèo khác | Cách cư xử với mèo trong nhà |
| Liếm lông quá mức | Liếm đến trụi lông, liếm lặp lại |
| Vấn đề vệ sinh | Đi vệ sinh ngoài khay |
Kết quả chung: có khác biệt giữa các giống ở nhiều nét, và các nét này có một phần di truyền ở mức vừa phải. Nhóm tác giả cũng nhắc rằng một phần khác biệt có thể do môi trường và cách nuôi đặc trưng của từng giống, không riêng gen. Bài này cố ý không liệt kê giống nào "đứng đầu" nét nào — vì làm thế dễ biến thành nhãn dán cho cả một giống. Ai cần thông tin về từng giống có thể xem cẩm nang nuôi mèo.
Trung bình khác nhau, cá thể chồng lên nhau
Hãy hình dung hai giống A và B. Giống A trung bình e dè hơn giống B một chút. Nếu vẽ đồ thị, hai đường cong gần như chồng lên nhau: phần lớn mèo A và mèo B nằm trong cùng một khoảng, chỉ đỉnh của hai đường lệch nhau một ít. Tức là:
- Có rất nhiều mèo A dạn hơn mèo B trung bình.
- Có rất nhiều mèo B e dè hơn mèo A trung bình.
- Chọn ngẫu nhiên một mèo A và một mèo B, khả năng mèo A e dè hơn chỉ nhỉnh hơn một chút so với tung đồng xu.
Hình ảnh này đúng với hầu hết khác biệt hành vi giữa các giống mà nghiên cứu ghi nhận ở mèo.
Một so sánh từ loài chó
Chó có lịch sử chọn giống theo công việc lâu đời hơn và rõ hơn mèo nhiều: chó chăn cừu, chó săn, chó canh gác. Vậy mà một nghiên cứu lớn đăng trên tạp chí Science năm 2022, do Kathleen Morrill và Elinor Karlsson ở Mỹ cùng cộng sự thực hiện với dữ liệu gen và hành vi của hàng nghìn con chó, ước tính giống chỉ giải thích khoảng một phần mười khác biệt hành vi giữa các cá thể. Phần còn lại nằm ở từng con chó và môi trường của nó.
Mèo nhà phần lớn được chọn giống theo ngoại hình — màu lông, dáng mặt, độ dài lông — chủ yếu từ cuối thế kỷ 19 trở lại đây, không theo công việc. Nếu ở chó giống chỉ giải thích một phần nhỏ, thì ở mèo khó có lý do để nghĩ giống quyết định nhiều hơn.
Khi chọn giống theo ngoại hình kéo theo tính nết
Có một trường hợp giống ảnh hưởng tới hành vi rõ hơn: khi ngoại hình được chọn kéo theo vấn đề sức khoẻ. Mèo mặt quá tẹt có thể khó thở, mèo có vấn đề xương khớp di truyền có thể đau mạn tính. Đau và khó chịu kéo dài làm mèo ít vận động, dễ cáu hơn — trông như "tính cách giống", nhưng thực chất là sức khoẻ. Những vấn đề sức khoẻ theo giống đã được cẩm nang nuôi mèo viết riêng.
Mèo ta: không giống, không kém
Ở Việt Nam, phần lớn mèo trong nhà và trong quán là mèo ta, tức mèo không thuộc giống được công nhận nào. Trong các khảo sát như ở Phần Lan, mèo không giống cũng nằm rải khắp các khoảng tính nết như mèo giống. Không có cơ sở để nói mèo ta "khó dạy", "hoang dã" hay "kém tình cảm" hơn mèo giống. Thứ quyết định nhiều hơn là bé được tiếp xúc với người từ nhỏ ra sao và lớn lên trong môi trường nào.
Muốn biết một bé mèo thế nào, hãy hỏi về cuộc đời của bé, đừng chỉ hỏi bé thuộc giống gì.
Ý nghĩa với quán mèo
- Đừng chọn mèo cho quán theo giống với hy vọng có tính nết hợp. Đánh giá từng bé.
- Đừng giới thiệu bé bằng tính cách giống ("bé giống X nên rất hiền"). Khách sẽ cư xử theo nhãn đó, không theo bé.
- Để ý sức khoẻ của các bé giống mặt tẹt hay có vấn đề di truyền, vì nhịp quán ồn, nóng, đông có thể khó hơn với bé.
- Mèo ta và mèo giống trong cùng một quán được đối xử như nhau: theo tính nết, không theo giá trị thị trường.
Bắt tay làm
Cho người định đón một bé mèo vì tính nết:
- Viết ra ba nét tính bạn mong ở mèo — ví dụ "chịu ngồi lòng", "không sợ khách", "ít phá".
- Gặp trực tiếp bé, nhiều lần nếu được, ở nơi bé đang sống.
- Hỏi người đang chăm: bé phản ứng thế nào với người lạ, với tiếng ồn, với mèo khác.
- Coi giống, nếu có, là thông tin phụ, không phải tiêu chí chính.
Cho khách quán mèo: lần tới nghe ai nói "giống này hiền lắm", hãy hỏi lại "còn bé này thì sao?". Câu trả lời về bé ấy luôn đáng tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giống mèo nào hiền nhất?
Nghiên cứu cho thấy các giống có khác nhau về trung bình, nhưng khác biệt giữa từng cá thể trong cùng một giống còn lớn hơn. Vì vậy không thể chọn giống để chắc có một bé hiền. Cách đáng tin là gặp và quan sát chính bé mèo đó.
Tính cách mèo do giống hay do nuôi?
Cả hai, nhưng giống chỉ là một phần nhỏ. Gen của chính cá thể, việc được tiếp xúc với người từ nhỏ, môi trường sống và sức khoẻ đều quan trọng. Ở chó, một nghiên cứu lớn năm 2022 ước tính giống chỉ giải thích khoảng một phần mười khác biệt hành vi giữa các cá thể.
Mèo ta có khó gần hơn mèo giống không?
Không có cơ sở để nói vậy. Trong các khảo sát lớn, mèo không giống nằm rải khắp các khoảng tính nết như mèo giống. Bé mèo ta được người chăm từ nhỏ có thể rất thân thiện.
Nghiên cứu nào so sánh tính cách các giống mèo?
Lớn nhất là dự án của nhóm Hannes Lohi ở Đại học Helsinki, Phần Lan, dựa trên bảng hỏi chủ nuôi cho hàng nghìn mèo thuộc nhiều giống. Bài của Salonen và cộng sự năm 2019 trên Scientific Reports tập trung vào khác biệt giữa các giống.
Có nên chọn mèo theo giống để mở quán không?
Không nên lấy giống làm tiêu chí tính nết. Hãy đánh giá từng bé qua cách bé phản ứng với người lạ, tiếng ồn và mèo khác. Với các giống có vấn đề sức khoẻ di truyền, còn cần cân nhắc bé có chịu được nhịp quán không.
