Tính cách mèo hình thành từ nhiều lớp chồng lên nhau: gen thừa hưởng từ bố mẹ, môi trường trong bụng mẹ và những tuần bú mẹ, cách bé được tiếp xúc với người trong giai đoạn mèo con, rồi đến mọi trải nghiệm khi trưởng thành và cả tình trạng sức khoẻ. Không lớp nào quyết định một mình. Vì vậy hai bé cùng lứa có thể khác nhau như ngày và đêm, và một bé nhút nhát vẫn có thể thay đổi, dù có giới hạn.
"Tính cách" ở mèo nghĩa là gì
Trong nghiên cứu hành vi động vật, tính cách là những xu hướng phản ứng ổn định theo thời gian và qua nhiều tình huống. Một con mèo hôm nay trốn khách vì vừa đi tiêm về chưa nói lên tính cách. Một con mèo năm nào cũng chạy ra chào người lạ trong vài phút đầu thì đó là tính cách.
Cần phân biệt tính cách với trạng thái. Mèo đang đau, đang sợ, đang đói có thể cư xử khác hẳn thường ngày. Khi người ta nói "con này tính dữ" sau một lần bị cào, rất có thể họ đang mô tả trạng thái chứ không phải tính cách. Các nhà nghiên cứu mèo hay dùng chữ xu hướng thay cho chữ bản chất vì lý do đó.
Lớp thứ nhất: gen
Từ giữa thập niên 1980, các nhóm nghiên cứu ở Anh và Thuỵ Sĩ đã cho thấy mèo con của những mèo bố thân thiện với người có xu hướng thân thiện hơn — dù mèo bố chưa từng gặp đàn con. Đó là bằng chứng rõ cho phần di truyền của tính nết. Về sau, các khảo sát lớn trên hàng nghìn mèo ở Phần Lan cũng ước tính rằng nhiều nét hành vi, như mức hoạt động, độ e dè hay độ thân với người, có một phần đáng kể do di truyền.
Điều gen truyền lại có lẽ không phải "thích người" mà là một thứ chung hơn — như độ bạo dạn trước cái mới. Bài về di truyền tính nết theo mèo bố trong mục này đi sâu vào các thí nghiệm ấy.
Lớp thứ hai: mèo mẹ, từ trong bụng đến lúc cai sữa
Trước khi sinh
Những thí nghiệm cũ trên mèo mẹ bị thiếu ăn khi mang thai cho thấy mèo con sinh ra có phát triển vận động và hành vi kém hơn, khó học hơn và phản ứng xã hội bất thường hơn. Những thí nghiệm kiểu này ngày nay không còn được làm vì lý do đạo đức, nhưng chúng nhắc một điều thực tế: mèo con của mèo mẹ đói khổ, bệnh tật, căng thẳng ngoài đường bắt đầu cuộc đời ở thế bất lợi.
Sau khi sinh
Mèo con học nhiều điều bằng cách nhìn mẹ. Một thí nghiệm cuối thập niên 1960 cho thấy mèo con học một thao tác mới nhanh hơn rõ khi được xem chính mẹ mình làm, so với xem một con mèo lạ làm. Mèo mẹ bình tĩnh với người thì mèo con thấy người là thứ bình thường; mèo mẹ hoảng sợ, rít khi người lại gần thì mèo con học theo.
Cai sữa
Một khảo sát lớn ở Phần Lan công bố năm 2017 ghi nhận rằng mèo bị tách mẹ quá sớm có xu hướng hung hăng hơn và có nhiều hành vi lặp lại bất thường hơn khi lớn. Vấn đề tách mẹ khi nào là đúng đã có trong các cẩm nang nuôi mèo; ở đây chỉ cần nhớ đó là một lớp góp vào tính cách.
Lớp thứ ba: những tuần đầu tiếp xúc với người
Đây là lớp được nói nhiều nhất. Giai đoạn mèo con khoảng vài tuần tuổi đến chừng hai tháng là lúc bé dễ học nhất rằng người là an toàn. Các thí nghiệm của Eileen Karsh ở Mỹ từ thập niên 1980 cho thấy mèo con được người bế ẵm nhẹ nhàng mỗi ngày trong giai đoạn này lớn lên thân với người hơn rõ so với mèo con không được bế. Chi tiết về giai đoạn xã hội hoá và cách làm ở nhà có ở cẩm nang nuôi mèo.
Điều liên quan tới quán mèo: rất nhiều mèo trong quán từng là mèo đường phố hoặc mèo được cứu khi đã lớn. Chúng có thể đã bỏ lỡ giai đoạn này. Một bé như vậy vẫn có thể quen vài người cụ thể, nhưng ít khi trở thành bé chạy ra chào mọi người lạ.
Lớp thứ tư: trải nghiệm khi trưởng thành
Tính cách mèo trưởng thành tương đối ổn định, nhưng không bất biến. Những thứ có thể đẩy nó đi theo hướng này hay hướng khác:
- Trải nghiệm đáng sợ lặp lại — bị bắt nhốt, bị đánh, bị đuổi — làm mèo e dè hơn với tình huống tương tự.
- Môi trường giàu và đoán trước được — có chỗ trốn, chỗ cao, giờ ăn cố định — giúp một bé nhút nhát dần mạnh dạn hơn.
- Người chăm kiên nhẫn — để mèo tự quyết định lúc lại gần — xây dần lòng tin.
- Thay đổi lớn — chuyển nhà, mất bạn mèo, có mèo mới — có thể làm mèo thay đổi tạm thời hoặc lâu dài.
Hiểu đúng giới hạn của lớp này: môi trường tốt giúp mèo bộc lộ phiên bản tốt nhất của chính nó, nhưng hiếm khi biến một bé rất e dè thành một bé cực kỳ bạo dạn.
Lớp thứ năm: cơ thể và sức khoẻ
Đây là lớp hay bị quên. Một số thay đổi tính nết có gốc rễ từ cơ thể:
| Thay đổi người ta thấy | Có thể liên quan tới |
|---|---|
| Bé vốn hiền bỗng hay cáu, cắn khi bị chạm | Đau: răng, khớp, bụng, vết thương khó thấy |
| Bé ít chơi, ít ra ngoài, hay nằm một chỗ | Bệnh mạn tính, sốt, đau, béo phì |
| Bé già bồn chồn, kêu nhiều, lạc trong nhà | Thay đổi của tuổi già, bệnh nội tiết, suy giảm nhận thức |
| Mèo đực chưa triệt sản đánh nhau, đánh dấu lãnh thổ | Hormone sinh dục |
Vì vậy, khi một bé đổi tính đột ngột, bước đầu tiên luôn là bác sĩ thú y, chứ không phải kết luận "bé đổi tính rồi".
Các lớp cộng lại thế nào
Thí nghiệm của nhóm Sandra McCune ở Anh giữa thập niên 1990 là ví dụ đẹp về việc các lớp chồng lên nhau. Mèo con được chia theo hai yếu tố: bố thân thiện hay không, và được bế ẵm sớm hay không. Kết quả: cả hai yếu tố đều có tác dụng, và chúng cộng vào nhau. Mèo con có bố thân thiện và được bế sớm thường dễ gần nhất; mèo con không có cả hai thường e dè nhất; hai nhóm còn lại nằm giữa.
Bài học: không có công thức một yếu tố. Một bé "nhà nòi" không đảm bảo thân thiện; một bé đường phố không đồng nghĩa với khó gần.
Ý nghĩa với quán mèo và với người mê mèo
- Đừng đoán tính qua ngoại hình. Màu lông, giống, kích thước nói rất ít về một cá thể.
- Đừng đoán tính qua một lần gặp. Mèo trong ngày mệt, ngày đông khách khác mèo trong buổi sáng yên tĩnh.
- Hỏi lịch sử. Bé từng là mèo nhà, mèo đường phố hay mèo cứu hộ? Lớn lên với người hay không? Những câu đó nói nhiều hơn ngoại hình.
- Tính nết là xu hướng. Mô tả bằng hành vi ("bé cần vài phút trước khi lại gần") thay vì dán nhãn ("bé khó tính").
Bắt tay làm
Với chủ quán: lập cho mỗi bé một tờ "lý lịch tính nết" gồm: nguồn gốc nếu biết, tuổi lúc về quán, bé phản ứng thế nào trong tuần đầu, sau một tháng, sau ba tháng; bé thích gì, ngại gì. Cập nhật mỗi khi có thay đổi lớn. Đây là tài liệu quý khi ghép khách với mèo và khi bé cần chuyển đi.
Với khách: lần tới ở quán, hỏi nhân viên câu chuyện của một bé. Bạn sẽ thấy sự e dè hay bạo dạn của bé có lý do, và nhìn bé bằng con mắt khác.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách mèo do đâu mà có?
Tính cách mèo đến từ nhiều yếu tố cộng lại: gen từ bố mẹ, điều kiện của mèo mẹ khi mang thai và nuôi con, việc được tiếp xúc nhẹ nhàng với người trong những tuần đầu đời, trải nghiệm khi trưởng thành và tình trạng sức khoẻ. Không yếu tố nào quyết định một mình.
Tính cách mèo có thay đổi được không?
Có, nhưng trong giới hạn. Môi trường đoán trước được, có chỗ trốn và người chăm kiên nhẫn giúp mèo nhút nhát mạnh dạn hơn dần. Tuy vậy một bé rất e dè hiếm khi trở thành bé cực kỳ bạo dạn. Thay đổi đột ngột thường liên quan tới đau hoặc bệnh, cần bác sĩ thú y xem.
Mèo con có giống tính bố mẹ không?
Có một phần. Nghiên cứu từ thập niên 1980 cho thấy mèo con của mèo bố thân thiện có xu hướng thân thiện hơn dù chưa từng gặp bố. Mèo con cũng học theo cách mèo mẹ phản ứng với người, nên ảnh hưởng của mẹ là cả gen lẫn nuôi dạy.
Mèo đường phố có khó gần hơn mèo nhà không?
Không nhất thiết. Mèo đường phố từng được người cho ăn, vuốt ve từ nhỏ có thể rất thân thiện. Mèo không được tiếp xúc với người trong những tuần đầu đời thường e dè hơn với người lạ, dù vẫn có thể quen vài người cụ thể.
Vì sao mèo nhà tôi tự nhiên đổi tính?
Nguyên nhân hay gặp là đau, bệnh hoặc một thay đổi lớn trong môi trường như chuyển nhà, có mèo mới. Mèo giỏi giấu đau nên thay đổi tính nết đôi khi là dấu hiệu duy nhất. Nên đưa bé đi bác sĩ thú y trước khi nghĩ tới chuyện tính cách.
