Mèo bạo dạn tiến lại gần người lạ hoặc đồ vật lạ khá nhanh để tìm hiểu, còn mèo nhút nhát giữ khoảng cách, quan sát lâu, và chỉ lại gần khi đã thấy an toàn — hoặc không bao giờ. Từ thập niên 1980, các nhà nghiên cứu mèo đã mô tả sự khác biệt này như một trục tính cách khá ổn định, có phần do di truyền và phần do trải nghiệm thời mèo con. Bạo dạn không đồng nghĩa với thích được ôm, và nhút nhát không có nghĩa là không biết thương người.
Hai kiểu phản ứng, một trục liên tục
Khi gặp một thứ mới — người lạ, tiếng động lạ, cái hộp chưa thấy bao giờ — mèo nào cũng phải "cân" giữa hai thúc đẩy: tò mò muốn tìm hiểu và thận trọng muốn tránh. Mèo bạo dạn nghiêng về tò mò; mèo nhút nhát nghiêng về thận trọng. Phần lớn mèo nằm đâu đó ở giữa.
Các nghiên cứu đầu tiên về tính cách mèo ở Anh, như của nhóm Feaver, Mendl và Bateson giữa thập niên 1980, và các mô tả của Eileen Karsh và Dennis Turner cuối thập niên ấy, đã phân biệt những con mèo "tự tin, dễ gần" với những con "rụt rè, dễ hoảng". Về sau giới nghiên cứu dùng chữ "boldness" — độ bạo dạn — cho trục này, và nó xuất hiện trong nhiều mô hình tính cách, gồm cả chiều Bất an của Feline Five.
Độ bạo dạn khá ổn định ở mèo trưởng thành, nhưng không đứng yên hoàn toàn. Mèo con thường bạo dạn hơn chính nó lúc lớn, vì tuổi nhỏ là lúc mọi thứ đều đáng tìm hiểu. Mèo già có thể dè dặt hơn khi mắt kém, tai kém hay khớp đau, vì khi phản ứng đã chậm đi thì thận trọng là lựa chọn khôn ngoan. Môi trường cũng có tác động: một bé nhút nhát sống lâu ở nơi yên tĩnh, đoán trước được có thể nhích dần về phía giữa. Nói cách khác, mỗi bé có một vùng dao động riêng, và hoàn cảnh quyết định bé đang ở đầu nào của vùng đó.
Nhìn bằng đồng hồ: thời gian lại gần
Một cách đơn giản các nhà nghiên cứu hay dùng để đo độ bạo dạn với người là "bài kiểm tra tiếp cận": một người lạ vào phòng, ngồi yên, và người quan sát đo xem bao lâu thì mèo lại gần, có lại gần không, có chạm vào người đó không. Ở quán mèo, bạn có thể tự quan sát kiểu này mà không cần làm gì.
| Mèo bạo dạn | Mèo ở giữa | Mèo nhút nhát | |
|---|---|---|---|
| Khi khách mới vào | Đi tới trong vài phút đầu, ngửi giày, túi | Ngẩng lên nhìn, có thể lại gần sau một lúc | Lên cao hoặc vào hộp, quan sát |
| Khi có đồ vật lạ | Tới ngửi, chạm, có khi chui vào | Nhìn một lúc rồi mới tới | Tránh, đi đường vòng, chờ nhiều ngày |
| Khi có tiếng động lớn | Giật mình, nhìn quanh, trở lại nhanh | Giật mình, đi chỗ khác một lúc | Chạy trốn, lâu mới ra |
| Tư thế khi quan sát người lạ | Đuôi dựng, tai hướng tới | Ngồi, đuôi quấn, tai xoay | Khom thấp, đuôi sát thân, mắt mở to |
Bạo dạn không phải là thân thiện
Đây là chỗ khách quán mèo hay nhầm nhất. Một bé đi thẳng tới, ngửi tay, nhảy lên bàn, dễ bị coi là "bé thân thiện" — nên khách vươn tay bế. Nhưng bạo dạn chỉ có nghĩa là bé không ngại cái mới. Bé có thể tới để xem túi bạn có gì, ngửi mùi con mèo nhà bạn trên quần áo, rồi bỏ đi. Bé có thể hoàn toàn không thích được ôm.
Ngược lại, có những bé nhút nhát với người lạ nhưng cực kỳ quấn một hai người quen. Ở quán, đó là những bé chỉ lên lòng nhân viên ca sáng, hay chỉ ra khi một vị khách quen tới. Các nghiên cứu về di truyền tính nết theo mèo bố, mà bài riêng trong mục này kể kỹ, cũng gợi ý rằng thứ gen truyền lại có thể là độ bạo dạn chung trước cái mới, không phải tình cảm với người.
Bạo dạn là "tôi không sợ bạn". Thân thiện là "tôi muốn ở cạnh bạn". Hai câu ấy khác nhau.
Những bé "ấm chậm"
Giữa bạo dạn và nhút nhát có một nhóm rất đáng quý ở quán: những bé cần thời gian nhưng rồi sẽ tới. Bé ngồi trên kệ nhìn bạn hai mươi phút, xuống đi một vòng gần bàn bạn, ngồi cách một bước, rồi mới ngửi tay. Với những vị khách kiên nhẫn, khoảnh khắc bé tự quyết định tới là trải nghiệm đáng nhớ hơn mọi bé chạy ra chào ngay từ cửa.
Dấu hiệu nhận ra một bé "ấm chậm" thay vì nhút nhát thật sự:
- Bé quan sát với tư thế ngồi thoải mái, không khom thấp.
- Bé đổi chỗ, nhưng đổi về phía bạn chứ không ra xa.
- Bé ngửi đồ vật quanh bạn — chân ghế, túi xách — trước khi ngửi bạn.
- Bé chớp mắt chậm khi nhìn bạn.
Mèo nhút nhát ở quán: chuyện của quán, không phải của khách
Một bé rất nhút nhát sống ở quán là câu hỏi về phúc lợi: bé có đủ chỗ trốn không, có đang chịu đựng mỗi ngày không, có nên sống ở nơi yên tĩnh hơn không. Những câu ấy đã có ở mục phúc lợi và giờ nghỉ. Từ phía khách, việc duy nhất cần làm là để bé yên và để bé tự quyết định. Cách chào và cách để mèo chủ động có ở mục cư xử với mèo.
Chuyện giúp một bé nhút nhát ở nhà bớt sợ khách, hay giúp mèo cứu hộ sợ người dần tin người, thuộc về các cẩm nang nuôi mèo và cứu hộ, với các kỹ thuật như giải mẫn cảm. Ở đây ta chỉ cần hiểu: độ nhút nhát có gốc rễ sâu, và tôn trọng nó là cách tốt nhất.
Bạo dạn có cái giá riêng
Ở quán, bé bạo dạn có vẻ như là "nhân viên lý tưởng". Nhưng bé bạo dạn cũng có rủi ro riêng:
- Bị khách dồn vào. Bé nào chịu ra thì bé đó bị chú ý gấp đôi. Bé bạo dạn có thể quá tải mà không ai để ý, vì bé ít trốn.
- Tò mò dẫn tới nguy hiểm. Bé hay chui vào túi khách, lẻn qua cửa, nhai dây sạc.
- Bị hiểu nhầm là thích ôm, rồi bị bế nhiều hơn mức bé muốn.
Quán tốt theo dõi cả bé bạo dạn lẫn bé nhút nhát, không chỉ lo cho bé trốn.
Bắt tay làm
Cho khách — một bài quan sát nhỏ trong mười lăm phút ngồi ở quán:
- Chọn một chỗ ngồi thấp, đặt túi xuống sàn, ngồi yên.
- Ghi nhẩm: bé nào tới trước, sau mấy phút; bé đó ngửi bạn hay ngửi túi.
- Bé nào nhìn bạn từ xa nhưng tư thế thoải mái — đó có thể là bé ấm chậm.
- Bé nào khom thấp, ở trên cao suốt — đó là bé nên để yên hoàn toàn.
- Không gọi, không vươn tay về phía bé nào. Chỉ quan sát.
Cho quán: khi viết thẻ giới thiệu từng bé, nói rõ bé thuộc kiểu nào và khách nên làm gì: "bé tới rất nhanh nhưng không thích bế", "bé cần mười lăm phút, xin ngồi yên chờ bé".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có con mèo dạn người, có con nhút nhát?
Độ bạo dạn ở mèo có phần do di truyền và phần do trải nghiệm, nhất là việc được tiếp xúc nhẹ nhàng với người trong những tuần đầu đời. Mèo con được bế ẵm sớm và có bố bạo dạn thường dạn người hơn khi lớn. Trải nghiệm đáng sợ về sau cũng có thể làm mèo e dè hơn.
Mèo bạo dạn có phải mèo thích được ôm không?
Không. Mèo bạo dạn chỉ có nghĩa là bé không ngại người lạ và cái mới, nên hay tới tìm hiểu. Bé có thể tới ngửi túi xách rồi bỏ đi, và không thích bị bế. Thân thiện, thích ở cạnh người là một chuyện khác.
Mèo nhút nhát có thương người không?
Có thể có. Nhiều bé nhút nhát với người lạ nhưng rất quấn một hai người quen. Nhút nhát là phản ứng với cái lạ, không phải thiếu tình cảm.
Làm sao để mèo nhút nhát ở quán lại gần mình?
Ngồi thấp, yên lặng, không nhìn chằm chằm và không vươn tay. Để bé tự quyết định. Có bé sẽ tới sau một lúc, có bé không, và cả hai đều nên được tôn trọng.
Mèo nhút nhát có thay đổi được không?
Môi trường đoán trước được, có chỗ trốn và người kiên nhẫn có thể giúp mèo nhút nhát tự tin hơn dần. Nhưng độ nhút nhát có gốc rễ sâu, nên nhiều bé chỉ thay đổi một phần. Với bé nhút nhát nặng, sống ở một gia đình yên tĩnh thường tốt hơn ở quán.
