Mèo nhiều ngón (đa ngón) là mèo có hơn 18 ngón chân thông thường — 5 ngón mỗi chân trước, 4 ngón mỗi chân sau — thường do một biến đổi di truyền trội trong vùng ADN điều khiển gen SHH, gen "chia ngón" của phôi. Phần lớn mèo đa ngón thừa ngón ở phía ngón cái của chân trước, trông như đang đeo găng tay hở ngón. Đa số sống hoàn toàn bình thường; chỉ cần để ý những móng thừa không chạm đất có thể mọc quặp vào đệm chân.
Đếm ngón: mèo bình thường có bao nhiêu
Một con mèo bình thường có 18 ngón chân: chân trước mỗi bên 5 ngón (gồm một ngón "huyền" nằm cao ở mặt trong, giống ngón cái, không chạm đất khi đứng), chân sau mỗi bên 4 ngón. Mèo đa ngón có thể có 6, 7 ngón ở chân trước, và đôi khi 5, 6 ngón ở chân sau.
Theo Sách Kỷ lục Guinness, kỷ lục mèo nhiều ngón nhất từng được ghi nhận là một con mèo ở Canada với 28 ngón, tức 7 ngón mỗi chân. Con số đó hiếm gặp; phần lớn mèo đa ngón chỉ thừa một hai ngón mỗi chân trước.
Gen "Hemingway" và chiếc công tắc ở xa
Giới nuôi mèo gọi gen đa ngón phổ biến nhất là Hw — viết tắt từ "Hemingway", theo tên nhà văn có ngôi nhà nổi tiếng với đàn mèo nhiều ngón ở Key West (chuyện ngôi nhà ấy nằm ở mục điểm đến mèo). Đây là gen trội: chỉ cần một bản là có biểu hiện. Một mèo bố hoặc mẹ đa ngón, phối với mèo bình thường, trung bình khoảng một nửa số con sẽ đa ngón.
Năm 2008, nhóm của Laura Lettice (Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Anh, Edinburgh) công bố rằng mèo đa ngón ở cả Anh lẫn Bắc Mỹ mang những đột biến điểm — thay một "chữ" ADN — trong một vùng có tên ZRS. Điều kỳ lạ: ZRS không nằm cạnh gen mà nó điều khiển. Nó nằm cách gen SHH khoảng một triệu cặp base, lọt thỏm bên trong một gen khác. Giống như một công tắc đèn đặt ở phòng bên cạnh, nối dây sang.
Gen SHH làm gì ở bàn chân
Khi phôi đang hình thành chi, một nhóm tế bào ở mép sau của mầm chi (phía ngón út) tiết ra protein SHH. Nồng độ SHH cao ở phía ngón út và giảm dần về phía ngón cái. Các tế bào "đọc" nồng độ ấy để biết mình sẽ thành ngón nào và có bao nhiêu ngón.
Đột biến ở ZRS làm SHH được bật thêm ở cả mép trước (phía ngón cái), nơi bình thường nó im lặng. Phía ngón cái nhận thêm tín hiệu, mọc thêm ngón. Đó là lý do mèo đa ngón kiểu Hw hầu như luôn thừa ngón ở phía ngón cái — giới khoa học gọi là đa ngón phía trước trục.
Những đột biến tương tự ở vùng ZRS cũng đã được tìm thấy ở người trong vài gia đình có tật thừa ngón cái, và ở một số loài khác. Con mèo nhiều ngón ở quán là ví dụ sống cho một trong những phát hiện đẹp nhất về cách gen điều khiển hình dạng cơ thể.
Các dáng bàn chân đa ngón
Cùng một gen trội, nhưng mức biểu hiện khác nhau rất nhiều giữa các cá thể, kể cả trong cùng một lứa. Người nuôi mèo hay chia thành vài dáng:
| Dáng hay gọi | Trông thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bàn chân "găng tay hở ngón" (mitten) | Ngón thừa nằm tách ở mặt trong, như ngón cái của găng tay | Dáng quen thuộc nhất |
| Bàn chân "ngón cái" | Ngón huyền to và dài hơn, gần chạm đất | Đôi khi chỉ là một ngón huyền phát triển hơn bình thường |
| Bàn chân to tròn | Ngón thừa xếp liền hàng, bàn chân bè rộng | Dễ bị tưởng là "chân to" |
| Chỉ ở chân sau | Chân trước bình thường, chân sau thừa ngón | Ít gặp hơn |
Đừng nhầm với chuyện mèo "đi tất trắng" hay "đeo găng trắng" — đó là gen đốm trắng tạo mảng trắng ở bàn chân, không liên quan đến số ngón.
Bản đồ mèo nhiều ngón và giai thoại tàu biển
Mèo đa ngón không phân bố đều trên thế giới. Chúng được ghi nhận nhiều hơn ở vùng đông bắc nước Mỹ (quanh Boston), vùng duyên hải đông Canada, và tây nam nước Anh, xứ Wales. Một giả thuyết phổ biến: mèo đa ngón theo các tàu buôn rời cảng, và thuỷ thủ thích mang chúng theo vì tin chúng bám tốt hơn trên boong tàu chao đảo, bắt chuột giỏi hơn, hoặc đơn giản là mang lại may mắn.
Giả thuyết này hợp lý và hay được kể, nhưng chưa được chứng minh bằng tư liệu chắc chắn. Một khả năng đơn giản hơn là "hiệu ứng người khai phá": vài con mèo đa ngón ở một cảng sinh sản đông, gen trội lan ra vùng xung quanh. Hai giải thích không loại trừ nhau. Chuyện mèo trên tàu biển nói chung có trong mục lịch sử.
Ở Việt Nam, thỉnh thoảng vẫn gặp mèo ta đa ngón ở các khu dân cư, nhưng em chưa thấy khảo sát nào về tần suất. Gặp được một bé là chuyện để kể.
Sức khoẻ: phần lớn bình thường, vài chỗ cần để ý
- Móng thừa không chạm đất: những ngón thừa ít được dùng thì móng ít mòn, có thể mọc dài, cong quặp đâm vào đệm chân. Cần kiểm tra móng định kỳ; cách cắt móng thuộc phần chăm sóc lông móng, ở đây không bàn.
- Ngón thừa vướng vải: móng ở vị trí lạ có thể móc vào thảm, chăn. Quán có nệm vải thô nên để ý.
- Dáng đi: mèo đa ngón kiểu Hw đi lại, leo trèo bình thường. Có người cho rằng chúng leo giỏi hơn — nghe vui, nhưng chưa có đo đạc nghiêm túc.
Một trường hợp khác cần phân biệt
Có những dị tật chi bẩm sinh khác ở mèo — xương cẳng chân trước ngắn hoặc thiếu, chân cong vặn — đôi khi đi kèm thừa ngón. Đó không phải kiểu đa ngón Hw lành tính và có thể làm mèo đau, đi lại khó khăn. Giới thú y phản đối việc cố ý nhân giống những mèo mang dị tật ấy. Thấy một bé thừa ngón mà chân cong, đi khập khiễng, hãy để bác sĩ thú y khám.
Bắt tay làm: nhận ra một bé đa ngón mà không làm phiền
- Không nắm chân mèo để đếm ngón. Phần lớn mèo không thích bị cầm bàn chân, nhất là mèo lạ.
- Chờ lúc bé ngồi thẳng hay nằm duỗi chân trước. Nhìn mặt trong bàn chân trước: một "ngón cái" to tách riêng là dấu hiệu rõ nhất.
- Nhìn dấu chân khi bé vừa đi qua mặt kính hay sàn ẩm — dấu chân đa ngón bè rộng hơn.
- Nếu muốn chụp ảnh bàn chân, chờ bé tự duỗi chân khi ngủ, đứng xa, không đánh thức.
- Hỏi nhân viên bé có cần kiểm tra móng thường xuyên không — câu hỏi cho thấy bạn hiểu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Mèo bình thường có bao nhiêu ngón chân?
Mèo bình thường có 18 ngón: mỗi chân trước 5 ngón (kể cả ngón huyền ở mặt trong), mỗi chân sau 4 ngón. Mèo có nhiều hơn số này gọi là mèo đa ngón.
Vì sao mèo có 6 ngón?
Phần lớn do một biến đổi di truyền trội ở vùng ADN tên ZRS, nơi điều khiển gen SHH trong lúc phôi tạo bàn chân. Biến đổi làm SHH bật thêm ở phía ngón cái, nên mọc thêm ngón ở phía đó, thường ở chân trước.
Mèo nhiều ngón có bị bệnh không?
Phần lớn mèo đa ngón kiểu thông thường khoẻ mạnh, đi lại bình thường. Cần để ý móng ở ngón thừa vì ít mòn, có thể mọc quặp vào đệm chân. Nếu thừa ngón kèm chân cong, đi khập khiễng thì nên đi khám, vì có thể là dị tật chi khác.
Mèo đa ngón có di truyền cho con không?
Có. Gen đa ngón phổ biến là gen trội, nên một mèo bố hoặc mẹ đa ngón phối với mèo bình thường thì trung bình khoảng một nửa số con đa ngón. Số ngón thừa có thể khác nhau giữa các con.
Vì sao mèo nhiều ngón gọi là mèo Hemingway?
Vì ngôi nhà của nhà văn Ernest Hemingway ở Key West, Mỹ, nổi tiếng với đàn mèo nhiều ngón, nhiều con được cho là hậu duệ của mèo ông từng nuôi. Gen đa ngón vì thế được giới nuôi mèo đặt ký hiệu Hw.
