Mèo đen may hay rủi tuỳ nơi bạn đứng: ở Anh, Scotland và Nhật Bản, mèo đen từ lâu được coi là điềm may, còn ở Mỹ và nhiều nước châu Âu lục địa, mèo đen đi ngang đường lại bị coi là xui. Còn chuyện "mèo có chín mạng" là cách nói dân gian xuất phát từ khả năng xoay người khi rơi và sức sống dai của mèo; người Đức, Ý, Tây Ban Nha lại nói mèo có bảy mạng. Không niềm tin nào đúng về mặt khoa học, nhưng mỗi niềm tin để lại dấu vết thật lên cách người ta đối xử với mèo.
Cùng một con mèo đen, hai cách nhìn
| Nơi | Niềm tin thường gặp |
|---|---|
| Anh, Scotland, Ireland | Mèo đen lạ đến nhà là điềm phát đạt; ở nhiều vùng nước Anh, mèo đen đi ngang đường là may. Có tục nói cô dâu gặp mèo đen trong ngày cưới là tốt. |
| Các làng chài ven biển Anh | Truyện dân gian kể vợ người đi biển nuôi mèo đen để chồng được bình an. Mèo trên tàu biển nói chung được quý, chuyện này có ở mục lịch sử. |
| Nhật Bản | Mèo đen được coi là đem may, xua điều xấu. Maneki-neko màu đen dùng để trừ tà. |
| Mỹ, phần lớn châu Âu lục địa | Mèo đen đi ngang đường là xui, nhất là khi nó đi từ trái sang phải theo một số dị bản. |
| Việt Nam | Không có tục riêng nổi bật về mèo đen như phương Tây. Có những kiêng kỵ về mèo nói chung: mèo lạ tìm đến nhà là điềm khó, và kiêng để mèo nhảy qua thi hài người mất. |
Một điều dễ bỏ qua: ngay trong một nước, niềm tin cũng khác nhau giữa các vùng, các thời. Bảng trên chỉ là xu hướng chung, đừng dùng để phán "người nước X tin Y".
Vì sao mèo đen bị gán với xui xẻo
Có vài lớp lý do chồng lên nhau.
- Màu của bóng tối: ở nhiều nền văn hoá, màu đen gắn với đêm, cái chết, điều chưa biết. Một con vật đen tuyền lại hoạt động mạnh lúc chạng vạng, mắt phát sáng trong đêm, dễ bị gán vào thế giới bên kia.
- Khó nhìn thấy: một con mèo đen bất chợt vụt qua đường tối thì làm người giật mình thật. Giật mình rồi gặp chuyện xui, người ta dễ nối hai việc với nhau.
- Thời săn phù thuỷ: ở châu Âu đầu thời cận đại, mèo (không riêng mèo đen) có lúc bị coi là thú cưng của phù thuỷ. Mục lịch sử đã đính chính nhiều chuyện quanh thời kỳ này, kể cả chuyện "giáo hội ra lệnh diệt mèo".
- Hình ảnh lễ hội Halloween: từ cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, thiệp và đồ trang trí lễ Halloween ở Mỹ vẽ mèo đen cong lưng cạnh phù thuỷ, bí ngô. Hình ảnh ấy lan ra toàn cầu cùng văn hoá đại chúng Mỹ.
Vì sao có mèo đen, và vì sao lông mèo đen phơi nắng lại ánh nâu đỏ, là chuyện di truyền đã được viết ở mục bộ lông.
Khi niềm tin chạm tới mèo thật
Mèo đen có khó được nhận nuôi hơn không
Nhiều trạm cứu hộ ở phương Tây nói về "hội chứng mèo đen", tức mèo đen bị bỏ qua khi người ta chọn mèo. Các nghiên cứu dựa trên dữ liệu trạm cứu hộ cho kết quả không thống nhất: có nơi thấy mèo đen ở trạm lâu hơn, có nơi gần như không khác. Một phần lý do được nêu là mèo đen khó chụp ảnh, ảnh trên trang giới thiệu tối và mất nét mặt, nên ít người dừng lại xem. Cách chụp mèo đen cho rõ chi tiết đã có ở mục chụp ảnh.
Chuyện nhận nuôi và ghép nhà thuộc về wiki cứu hộ trong hệ. Ở đây chỉ nói một ý: mèo đen không khác mèo màu khác về tính nết. Màu lông không quyết định một bé mèo hiền hay dữ.
Mèo đen dịp Halloween
Có những trạm cứu hộ tạm ngưng cho nhận mèo đen quanh lễ Halloween, vì lo người ta nhận về để làm đạo cụ trang trí rồi bỏ. Cũng có nơi phản đối cách làm này, cho rằng nó chỉ làm mèo đen ở trạm lâu hơn. Hai bên đều có lý, và cách làm khác nhau giữa các tổ chức.
Chín mạng, bảy mạng
Người nói tiếng Anh bảo mèo có chín mạng. Người Đức, người Ý, người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và nhiều vùng nói tiếng Ả Rập thường nói bảy. Người Việt hay nói "mèo chín mạng", có lẽ học từ cách nói phương Tây.
Câu nói cũ đến mức nào? Trong vở Romeo và Juliet của Shakespeare, viết vào cuối thế kỷ 16, nhân vật Mercutio gọi Tybalt là "vua mèo" và doạ lấy đi một trong chín mạng của hắn. Nghĩa là ở nước Anh thời ấy, khán giả đã hiểu ngay câu đùa. Tiếng Anh còn có câu vần dân gian chia chín mạng của mèo thành ba phần: ba mạng để chơi, ba mạng để lang thang, ba mạng để ở nhà.
Vì sao chín, vì sao bảy? Cả hai đều là những con số mang tính biểu tượng ở nhiều nền văn hoá. Không có câu trả lời chắc chắn vì sao mỗi nơi chọn một số.
Cái "dai" thật của mèo: phản xạ xoay người
Câu "chín mạng" không phải bịa ra từ hư không. Mèo có một khả năng thật làm người xưa kinh ngạc: rơi từ trên cao xuống, chúng thường xoay người kịp để chân chạm đất trước.
- Phản xạ xoay người xuất hiện ở mèo con vài tuần tuổi và hoàn thiện dần trong khoảng tháng thứ hai. Mèo dùng tai trong và mắt để biết đâu là trên, rồi xoay đầu, xoay nửa thân trước, sau đó xoay nửa thân sau.
- Cột sống rất dẻo và xương đòn chỉ là một mẩu nhỏ, không nối cứng, nên thân trước xoay được nhiều.
- Thân nhẹ so với bề mặt nên khi xoè chân ra, mèo rơi chậm hơn một vật nặng cùng kích thước.
Năm 1987, hai bác sĩ thú y Wayne Whitney và Cheryl Mehlhaff ở New York công bố nghiên cứu trên 132 con mèo rơi từ nhà cao tầng được đưa đến một bệnh viện thú y. Phần lớn sống sót nhờ được điều trị, nhiều con bị chấn thương ngực, gãy hàm, gãy chân. Từ đó giới thú y dùng chữ "hội chứng nhà cao tầng". Cũng cần biết rằng mèo chết tại chỗ thường không được đưa đến bệnh viện, nên số liệu dễ làm ta tưởng mèo "bất tử" hơn thực tế.
Bài học rất thực tế: mèo không có chín mạng. Ban công, cửa sổ nhà cao tầng cần có lưới; cách làm đã có ở cẩm nang nuôi mèo trong hệ. Ở quán cà phê mèo trên tầng cao, cửa sổ mở phải có lưới chắc.
Kiêng kỵ về mèo ở Việt Nam
Người Việt không có hệ thống niềm tin về mèo đen rõ rệt như phương Tây. Những kiêng kỵ về mèo hay được nhắc là:
- Mèo lạ đến nhà: một số nơi coi là điềm không tốt, trái với chó lạ đến là điềm tốt. Câu nói về chuyện này có nhiều dị bản, đã được nhắc ở bài thành ngữ cùng mục.
- Kiêng mèo nhảy qua người mất: trong đám tang, nhiều gia đình cử người canh để mèo không nhảy qua thi hài, vì dân gian sợ chuyện "quỷ nhập tràng". Niềm tin tương tự có ở Trung Hoa. Về mặt thực tế, tục canh giữ cũng giữ cho thi hài không bị súc vật lại gần.
Những kiêng kỵ này là một phần văn hoá, có thể tôn trọng khi ở trong gia đình có tục ấy. Chỉ đừng để nó thành lý do đuổi đánh hay bỏ rơi một con mèo.
Tìm hiểu thêm
- Katharine M. Briggs, Nine Lives: Cats in Folklore: nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Anh tập hợp tục lệ, truyện về mèo ở quần đảo Anh. Đọc để thấy niềm tin "mèo đen may mắn" có thật và khá phổ biến ở đó.
- Đọc lại một cảnh Shakespeare: màn ba, cảnh một của Romeo và Juliet, chỗ Mercutio trêu Tybalt. Bản dịch tiếng Việt có nhiều, câu đùa "chín mạng" thường được giữ.
- Video quay chậm mèo xoay người từ các kênh khoa học: từ cuối thế kỷ 19, nhà sinh lý học Pháp Étienne-Jules Marey đã quay chuỗi ảnh mèo rơi để nghiên cứu chuyện này. Chỉ xem, đừng thả mèo để thử.
- Nếu bạn yêu mèo đen, cứ đến quán mèo và hỏi chủ quán bé mun nào đang có. Nhìn một bé mèo đen lười biếng phơi nắng là cách nhanh nhất để quên chuyện xui xẻo.
Câu hỏi thường gặp
Mèo đen là điềm may hay điềm xui?
Tuỳ nơi. Ở Anh, Scotland và Nhật Bản, mèo đen thường được coi là điềm may. Ở Mỹ và nhiều nước châu Âu lục địa, mèo đen đi ngang đường bị coi là xui. Không có bằng chứng nào cho thấy màu lông mèo ảnh hưởng tới vận may của người.
Vì sao người ta nói mèo có chín mạng?
Cách nói này có từ lâu, ít nhất từ thời Shakespeare ở thế kỷ 16, xuất phát từ việc mèo thường xoay người chạm đất bằng chân khi rơi và sống sót qua nhiều tình huống nguy hiểm. Con số chín mang tính biểu tượng; người Đức, Ý, Tây Ban Nha lại nói bảy mạng.
Mèo rơi từ trên cao có chết không?
Có thể chết hoặc bị thương nặng. Phản xạ xoay người giúp mèo chạm đất bằng chân, nhưng nhiều con vẫn bị chấn thương ngực, gãy hàm, gãy chân, mà giới thú y gọi là hội chứng nhà cao tầng. Ban công, cửa sổ cần có lưới chắc.
Vì sao kiêng để mèo nhảy qua người chết?
Đây là kiêng kỵ dân gian ở Việt Nam và Trung Hoa, gắn với nỗi sợ "quỷ nhập tràng". Không có cơ sở khoa học, nhưng tục canh giữ thi hài cũng có tác dụng thực tế là giữ súc vật tránh xa. Đó là phong tục nên tôn trọng mà không cần làm hại mèo.
Mèo đen có khó tính hơn mèo màu khác không?
Không. Màu lông không quyết định tính nết của mèo. Tính cách mèo hình thành từ di truyền, mèo mẹ, trải nghiệm lúc nhỏ và môi trường sống, không phụ thuộc vào việc lông đen hay trắng.
