Maneki-neko (招き猫, "mèo vẫy gọi") là tượng mèo giơ một chân trước lên vẫy, đặt ở cửa hàng để mời khách và cầu may, có nguồn gốc từ Nhật Bản thời Edo chứ không phải từ Trung Quốc như nhiều người nghĩ. Có ít nhất vài tích truyện tranh nhau làm "gốc" của tượng, nổi nhất là tích chùa Gōtoku-ji và tích Imado ở Tokyo, và cả hai đều là truyền thuyết. Ở Việt Nam, tượng này hay được gọi là "mèo thần tài" hoặc "mèo vẫy tay".
Mèo vẫy tay là gì, đặt để làm gì
Một maneki-neko điển hình là con mèo ngồi thẳng, cổ đeo vòng có lục lạc, một chân trước giơ ngang mặt, lòng bàn chân hướng ra trước. Nhiều tượng ôm một đồng tiền vàng hình bầu dục kiểu koban của thời Edo. Chất liệu truyền thống là gốm, sứ, đất nung; về sau có thêm nhựa, và loại chạy pin có cánh tay đung đưa liên tục.
Người Nhật đặt tượng ở quầy, cửa ra vào, trong tủ kính, với mong muốn thu hút khách và tiền. Nó không phải một vị thần được thờ chính thức. Tượng gần với một vật cầu may, như bùa, dù ở một số chùa và đền nó gắn với việc lễ bái.
Cái vẫy tay theo kiểu Nhật
Người Nhật vẫy gọi ai lại gần bằng cách úp lòng bàn tay xuống, đưa các ngón tay lên xuống. Người phương Tây nhìn động tác ấy dễ tưởng là "đi đi". Vì thế, một số tượng làm cho thị trường ngoài Nhật có cánh tay đưa ra đưa vào, lòng bàn tay quay vào trong như cách vẫy gọi của phương Tây. Chi tiết nhỏ này cho thấy một biểu tượng văn hoá đổi hình dáng khi đi xa.
Các tích truyện về nguồn gốc
Không có bằng chứng nào xác định "con mèo đầu tiên" của maneki-neko. Những gì ta có là truyền thuyết, nhiều cái gắn với một địa điểm cụ thể còn tồn tại hôm nay.
Tích chùa Gōtoku-ji
Chùa Gōtoku-ji ở khu Setagaya, Tokyo, kể rằng xưa chùa nghèo, vị sư trụ trì nuôi một con mèo. Một hôm, một lãnh chúa đi săn ngang qua, thấy con mèo trước cổng chùa như vẫy gọi mình vào. Ông vừa vào thì trời đổ mưa giông. Được che mưa, được nghe giảng, ông cảm mến và trở thành người bảo trợ, chùa từ đó khá lên. Lãnh chúa trong tích thường được nói là người thuộc dòng họ Ii, lãnh chúa vùng Hikone.
Ngày nay chùa có một khu bày hàng nghìn tượng mèo trắng nhỏ do khách mang đến trả lễ, hàng hàng lớp lớp. Tượng ở đây giơ chân phải và không cầm đồng tiền, với ý rằng mèo mang đến duyên lành, còn may mắn thì tự mỗi người làm ra.
Tích Imado
Ở khu Asakusa cũ, quanh đền Imado, có tích về một bà lão nghèo phải bỏ con mèo vì không nuôi nổi. Đêm ấy mèo hiện về trong mộng, bảo bà nặn tượng hình nó để bán. Bà làm theo, tượng bán chạy, cuộc sống khá lên. Vùng Imado vốn có nghề làm đồ gốm, nên tích này gắn liền với những tượng mèo đất nung. Đền Imado nay còn nổi với các cặp tượng mèo, nhiều người tìm đến để cầu duyên.
Các tích khác
Còn những câu chuyện khác, như tích một kỹ nữ ở khu Yoshiwara có con mèo cưng cứu chủ khỏi một con rắn. Mỗi tích nói một điều giống nhau: mèo đem đến điều tốt cho người đối xử tử tế với nó. Các tích chồng lên nhau, không loại trừ nhau, và không tích nào có giấy tờ chứng minh.
Maneki-neko xuất hiện từ khi nào
Nhiều tài liệu về văn hoá Nhật cho rằng tượng mèo vẫy gọi đã được bán ở Edo (Tokyo ngày nay) vào khoảng giữa thế kỷ 19, cuối thời Edo. Một bức tranh khắc gỗ năm 1852 của Utagawa Hiroshige hay được dẫn là có vẽ tượng mèo bán ở Asakusa. Từ thời Minh Trị, tượng phổ biến khắp các cửa hàng. Ngành gốm ở Tokoname (tỉnh Aichi) và Seto về sau sản xuất số lượng lớn, góp phần làm nên kiểu dáng mắt to, mặt tròn quen thuộc ngày nay.
Vì nguồn gốc nằm ở Nhật, gọi maneki-neko là "mèo Trung Quốc" là chưa đúng. Có điều, các cộng đồng người Hoa ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, rất chuộng tượng này, đặt nó cạnh bàn thờ Thần Tài, nên nhiều người tưởng nó là biểu tượng của người Hoa.
Chân trái, chân phải và màu sắc
Cách hiểu từng chi tiết khác nhau tuỳ nơi bán, tuỳ người giải thích. Bảng dưới là cách nói phổ biến nhất, đọc như phong tục chứ không phải quy tắc:
| Chi tiết | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|
| Giơ chân phải | Gọi tiền tài, may mắn |
| Giơ chân trái | Gọi khách, gọi người, hay đặt ở quán ăn, quán nước |
| Giơ cả hai chân | Cầu cả hai, nhưng có người cho là "tham", không chuộng |
| Chân giơ cao | Gọi điều may từ xa |
| Màu tam thể (trắng, đen, cam) | Được coi là may nhất, đúng với mèo tam thể thật mà người Nhật quý |
| Màu trắng | Thanh khiết, điều tốt nói chung |
| Màu đen | Trừ tà, xua điều xấu |
| Màu vàng, màu vàng kim | Tiền bạc |
| Màu đỏ | Sức khoẻ, xua bệnh |
Mèo tam thể thật gần như luôn là mèo cái, vì gen màu nằm trên nhiễm sắc thể X; chuyện này đã có ở cẩm nang nuôi mèo và mục bộ lông. Maneki-neko tam thể vì thế cũng mang hình ảnh một cô mèo.
Vì sao lại là mèo
Trong đời sống Nhật thời Edo, mèo có mặt ở nhà buôn, nhà kho, và đặc biệt ở các vùng nuôi tằm, nơi chuột là kẻ thù của kén. Con vật giữ cho kho hàng an toàn tự nhiên gắn với ý giữ của, giữ lộc. Ngoài ra, mèo hay ngồi rửa mặt bằng chân trước, một động tác trông rất giống vẫy tay. Dân gian Nhật có niềm tin rằng mèo rửa mặt qua tai là sắp có khách. Ghép những hình ảnh đó lại, con mèo giơ chân thành biểu tượng mời khách là rất tự nhiên.
Lịch sử mèo đến Nhật và giữ tằm, giữ kinh sách đã được kể ở mục lịch sử. Mèo đen trong tín ngưỡng Nhật được nói thêm ở bài về mèo đen và chuyện chín mạng.
Maneki-neko ở Việt Nam
Ở Việt Nam, tượng mèo vẫy tay xuất hiện nhiều ở cửa hàng, quầy thu ngân, tiệm vàng, quán ăn, thường đặt cạnh tượng Thần Tài, Ông Địa. Loại nhựa chạy pin, tay đung đưa không nghỉ, là kiểu phổ biến nhất. Nhiều nhà mua dịp đầu năm, nhất là năm Mão, khi hình ảnh mèo được ưa chuộng.
Gọi là "mèo thần tài" là cách Việt hoá rất tự nhiên, gộp tượng Nhật vào tín ngưỡng cầu tài sẵn có. Không có gì sai khi gọi vậy, chỉ cần biết rằng ở Nhật nó không phải một vị thần tài.
Ở quán cà phê mèo, maneki-neko là món trang trí rất được ưa, vì nó nối thẳng ý "mèo mời khách" với chính mô hình của quán.
Tìm hiểu thêm
- Chùa Gōtoku-ji (Setagaya, Tokyo): xem khu tượng mèo trắng. Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, nên đi nhẹ, nói khẽ, chụp ảnh theo hướng dẫn tại chỗ.
- Đền Imado (Asakusa, Tokyo): đi bộ được từ khu chùa Sensō-ji, có thể kết hợp tìm hiểu đồ gốm truyền thống của vùng.
- Tokoname (tỉnh Aichi): thị trấn gốm có con đường trưng bày tượng mèo, có cả một tượng maneki-neko cỡ lớn nhìn ra đường.
- Tranh của Utagawa Hiroshige và Utagawa Kuniyoshi: xem bản số hoá ở các bảo tàng lớn để thấy mèo trong đời sống Edo. Bài về mèo trong hội hoạ cùng mục bàn kỹ hơn.
- Khi mua một tượng, thử để ý: chân nào giơ, màu gì, cầm gì. Người bán ở chợ thường có lời giải thích riêng, và đó cũng là một phần của tục lệ.
Câu hỏi thường gặp
Maneki-neko có nguồn gốc từ đâu?
Maneki-neko có nguồn gốc từ Nhật Bản, phổ biến từ cuối thời Edo, khoảng giữa thế kỷ 19, rồi lan rộng từ thời Minh Trị. Các tích về nguồn gốc như chùa Gōtoku-ji hay đền Imado ở Tokyo đều là truyền thuyết, không có tích nào được chứng minh.
Mèo thần tài giơ tay trái hay tay phải tốt hơn?
Theo cách nói phổ biến, giơ chân phải là gọi tiền tài, giơ chân trái là gọi khách. Quán ăn, quán nước hay chọn chân trái, cửa hàng hay chọn chân phải. Đây là phong tục, mỗi nơi giải thích một kiểu, không có quy định bắt buộc.
Mèo vẫy tay có phải của người Trung Quốc không?
Không, maneki-neko bắt nguồn từ Nhật Bản. Nhiều người nhầm vì các cộng đồng người Hoa ở khắp nơi rất chuộng tượng này và thường đặt cạnh bàn thờ Thần Tài.
Màu sắc của maneki-neko có ý nghĩa gì?
Tam thể được coi là may mắn nhất, trắng là điều tốt nói chung, đen để trừ tà, vàng để cầu tiền, đỏ để cầu sức khoẻ. Các ý nghĩa này đổi theo nơi bán và người giải thích, nên chỉ là cách hiểu thường gặp.
Vì sao maneki-neko lại giơ chân như vậy?
Động tác mô phỏng cách người Nhật vẫy gọi, úp lòng bàn tay và đưa ngón tay lên xuống. Nó cũng giống lúc mèo thật ngồi rửa mặt bằng chân trước, và dân gian Nhật tin mèo rửa mặt là sắp có khách đến.
