Mèo trong hội hoạ: từ tranh khắc gỗ Nhật đến những con mèo của Louis Wain

Mèo có mặt trong hội hoạ từ bích hoạ Ai Cập cổ hơn ba nghìn năm trước, qua các trang phác thảo của Leonardo da Vinci, tới tranh khắc gỗ ukiyo-e Nhật Bản thế kỷ 19 và những con mèo nhân hoá của Louis Wain ở Anh. Hai cái tên người mê mèo nên biết trước là Utagawa Kuniyoshi, hoạ sĩ ukiyo-e vẽ mèo nhiều bậc nhất, và Louis Wain, người khiến cả nước Anh thời Victoria yêu mèo. Chuyện tranh mèo của Wain "cho thấy bệnh tâm thần nặng dần" thì là một cách diễn giải còn nhiều tranh cãi.

Bích hoạ Ai Cập: con mèo trong đầm lầy

Một trong những con mèo đẹp nhất của hội hoạ cổ nằm trên mảnh bích hoạ từ ngôi mộ của Nebamun, một viên chức ở Thebes, vẽ vào khoảng năm 1350 trước Công nguyên, nay ở Bảo tàng Anh (London). Cảnh vẽ Nebamun đi thuyền săn chim trong đầm lau sậy. Ngay dưới chân ông là một con mèo màu vàng cam, vằn mướp, đang vồ chim giữa đám sậy. Mắt mèo được dát vàng.

Người xem hôm nay thấy ngay đó là mèo thật được quan sát kỹ: tư thế cong mình, móng bám, đuôi vằn khoanh. Mèo trong bích hoạ này còn được hiểu theo nghĩa biểu tượng, gắn với thần linh và sự tái sinh. Chuyện thần Bastet và xác ướp mèo đã có ở mục lịch sử.

Leonardo da Vinci và trang giấy kín mèo

Trong bộ sưu tập Hoàng gia Anh ở lâu đài Windsor có một trang phác thảo nổi tiếng của Leonardo da Vinci, vẽ khoảng đầu thế kỷ 16: hàng chục con mèo đang ngủ cuộn tròn, liếm lông, vươn mình, vật nhau, lẫn vào đó là một con rồng nhỏ. Leonardo dùng mèo để nghiên cứu chuyển động và cơ thể, như ông làm với ngựa.

Trang giấy này là bài học tốt cho ai thích chụp ảnh hay vẽ mèo: muốn hiểu một con vật, hãy nhìn nó ở rất nhiều tư thế, không phải chỉ một tấm "đẹp".

Mèo trong tranh châu Âu: nhân vật phụ nói nhiều điều

Từ thời Phục hưng tới thế kỷ 19, mèo thường không phải nhân vật chính mà đứng ở góc tranh, và chính vị trí ấy làm nó đáng xem.

• Francisco Goya, chân dung cậu bé Manuel Osorio (cuối thập niên 1780, nay ở Bảo tàng Metropolitan, New York): cậu bé mặc đồ đỏ dắt một con chim ác là bằng sợi dây, ba con mèo trong bóng tối dán mắt vào con chim. Sự ngây thơ và mối hiểm hoạ nằm cạnh nhau.
• Édouard Manet, Olympia (1863, Bảo tàng Orsay, Paris): một con mèo đen cong đuôi ở cuối giường, đúng chỗ các tranh cổ điển hay vẽ con chó nhỏ tượng trưng cho lòng chung thuỷ. Đổi chó thành mèo đen là một cú khiêu khích mà người xem thời đó hiểu ngay.
• Théophile-Alexandre Steinlen: hoạ sĩ ở khu Montmartre, Paris, vẽ mèo nhiều đến mức thành dấu hiệu nhận ra ông. Tấm áp phích con mèo đen ngồi nghiêng cho quán rượu nghệ sĩ Le Chat Noir (cuối thế kỷ 19) là một trong những hình ảnh in lại nhiều nhất của Paris.

Ukiyo-e: Nhật Bản thời Edo vẽ mèo say mê

Ukiyo-e, "tranh phù thế", là tranh khắc gỗ in nhiều màu, phổ biến ở Edo (Tokyo) từ thế kỷ 17 đến 19. Đây là dòng tranh bình dân, bán rẻ, vẽ diễn viên, kỹ nữ, phong cảnh và đời sống thường ngày. Mèo vào tranh tự nhiên vì mèo có mặt khắp phố Edo.

Utagawa Kuniyoshi, người mê mèo

Kuniyoshi (1797–1861) nổi tiếng với tranh võ sĩ, quái vật, và với tình yêu mèo. Theo những gì người đương thời kể lại, xưởng vẽ của ông lúc nào cũng có nhiều mèo, và ông vẽ mèo trong đủ kiểu tranh: mèo thật bên người, mèo đóng vai người trong những cảnh giễu đời, mèo uốn mình thành nét chữ. Có bộ tranh ông vẽ những chú mèo xếp thành hình chữ, mỗi chữ là tên một loài cá. Đây là kiểu chơi chữ bằng hình rất được dân Edo ưa.

Mèo nhân hoá của Kuniyoshi còn có một lý do thực tế. Giữa thế kỷ 19, chính quyền Mạc phủ có những lệnh hạn chế tranh vẽ diễn viên kịch và kỹ nữ. Vẽ mèo mặc áo, đứng như người, đóng các vai quen thuộc, là một cách khéo để tiếp tục làm tranh mà không vi phạm.

Hiroshige và con mèo bên cửa sổ

Trong bộ Trăm cảnh nổi tiếng ở Edo của Utagawa Hiroshige, cuối thập niên 1850, có tấm vẽ một con mèo trắng ngồi trên bậu cửa sổ, quay lưng về người xem, nhìn ra cánh đồng lúa và đoàn người đi lễ hội phía xa. Ta không thấy người trong phòng, chỉ thấy vài đồ vật gợi ý. Con mèo nhìn ra ngoài thay cho người. Nhiều người xem coi đây là một trong những tấm tranh mèo đẹp nhất từng được vẽ.

Mèo trong tín ngưỡng Nhật, như maneki-neko, đã có bài riêng trong cùng mục.

Louis Wain: người vẽ mèo cho nước Anh

Louis Wain (1860–1939) là hoạ sĩ minh hoạ người Anh. Ông bắt đầu vẽ mèo khi vợ ông, Emily, lâm bệnh nặng; con mèo đen trắng tên Peter của hai vợ chồng là mẫu vẽ đầu tiên. Từ cuối thế kỷ 19, mèo của Wain có mặt khắp báo, sách, bưu thiếp: mèo đứng hai chân, mặc áo, uống trà, chơi gôn, dự tiệc, mắt to, mặt tròn, rất "người".

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Wain góp phần đáng kể làm thay đổi hình ảnh con mèo ở Anh, từ con vật bắt chuột thành thú cưng được yêu. Ông cũng từng làm chủ tịch một hội mèo ở Anh. Dù nổi tiếng, Wain gặp khó khăn tiền bạc gần như cả đời.

Tranh "mèo kính vạn hoa" và một cách hiểu cần xem lại

Từ khoảng thập niên 1920, Wain sống trong các bệnh viện tâm thần, được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Ông vẫn vẽ. Một số tranh thời này có những con mèo phủ đầy hoa văn rực rỡ, nét viền rung, đối xứng như kính vạn hoa.

Về sau, một loạt tranh như vậy được xếp thành dãy, từ con mèo bình thường đến hoa văn gần như trừu tượng, và dãy tranh này được đưa vào sách giáo khoa tâm lý học như ví dụ cho bệnh nặng dần. Vấn đề là các bức trong dãy không được ghi ngày tháng rõ ràng, nên thứ tự sắp xếp là do người sau đặt. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng Wain vẽ cả tranh mèo bình thường lẫn tranh hoa văn trong cùng một thời kỳ, và những hoa văn ấy có thể là thử nghiệm trang trí có chủ đích, chịu ảnh hưởng của mỹ thuật thời ông. Chẩn đoán của chính Wain cũng được một số người xem xét lại.

Kết luận an toàn nhất: tranh của Wain đẹp và đáng xem; còn chuyện đọc bệnh từ tranh là một diễn giải còn tranh cãi, không nên trình bày như sự thật đã được chứng minh.

Năm 2021 có phim truyện The Electrical Life of Louis Wain kể về cuộc đời ông. Phim là tác phẩm nghệ thuật, có hư cấu, nên xem như một cách nhập môn rồi tìm đọc thêm.

Mèo trong hội hoạ thế kỷ 20

Sang thế kỷ 20, nhiều danh hoạ vẽ mèo theo cách rất riêng. Tsuguharu Foujita, hoạ sĩ gốc Nhật sống ở Paris, nổi tiếng với những con mèo nét mảnh, lông như tơ, hay đứng cạnh chính ông trong tranh tự hoạ. Balthus vẽ tự hoạ với một con mèo và đặt tên tranh là "vua mèo". Pablo Picasso có những bức mèo vồ chim dữ dội. Andy Warhol thời còn vẽ minh hoạ đã làm một cuốn sách nhỏ toàn mèo, lấy cảm hứng từ những con mèo nhà ông, hầu hết đều tên Sam. Đây là những tác phẩm còn bản quyền ở nhiều nơi; muốn xem thì tìm bảo tàng giữ tranh hoặc sách mỹ thuật có giấy phép.

Mốc thời gian

• Khoảng 1350 TCN: bích hoạ mộ Nebamun, Thebes, Ai Cập.
• Đầu thế kỷ 16: trang phác thảo mèo của Leonardo da Vinci.
• Cuối thập niên 1780: Goya vẽ chân dung Manuel Osorio với ba con mèo.
• Thế kỷ 19, thời Edo: Kuniyoshi, Hiroshige đưa mèo vào ukiyo-e.
• 1863: Olympia của Manet, con mèo đen cuối giường.
• Cuối thế kỷ 19: áp phích Le Chat Noir của Steinlen; mèo nhân hoá của Louis Wain phủ khắp nước Anh.
• Thế kỷ 20: Foujita, Balthus, Picasso, Warhol, mỗi người một con mèo của riêng mình.

Tìm hiểu thêm

• Bảo tàng Anh (London): mảnh bích hoạ mộ Nebamun.
• Bộ sưu tập Hoàng gia Anh: trang phác thảo mèo của Leonardo da Vinci có bản số hoá xem được trên mạng.
• Bảo tàng Metropolitan (New York): chân dung Manuel Osorio của Goya; kho số hoá của bảo tàng có cả nhiều tranh ukiyo-e vẽ mèo.
• Bảo tàng Orsay (Paris): Olympia của Manet.
• Tìm tranh mèo của Kuniyoshi và Hiroshige trong kho số hoá của các bảo tàng lớn: gõ tên hoạ sĩ kèm chữ "cat" là ra hàng trăm bản in sắc nét.
• Tranh mèo trong văn hoá dân gian Việt, như "Đám cưới chuột", đã được nhắc ở mục lịch sử và có wiki riêng trong hệ.