Có. Hai nghiên cứu Nhật Bản của nhóm Atsuko Saito cho thấy mèo nhà phân biệt được giọng chủ với giọng người lạ (công bố năm 2013) và phân biệt được tên mình với các từ khác (công bố năm 2019). Nhưng "nhận ra" không có nghĩa là "chạy tới": mèo thường chỉ xoay tai, quay đầu, và nhiều bé chọn ở yên. Một chi tiết thú vị: trong nghiên cứu năm 2019, mèo sống ở quán cà phê lại khó phân biệt tên mình với tên các bé mèo sống chung.
Vì sao giới khoa học hỏi những câu này
Chó đến khi được gọi, nên việc chó nhận ra tên gần như hiển nhiên. Mèo được gọi thì thường... không làm gì. Điều đó khiến nhiều người cho rằng mèo không biết tên mình, hay biết mà mặc kệ. Để trả lời cho đúng, cần một phương pháp không dựa vào việc mèo có chạy tới hay không.
Phương pháp các nhà nghiên cứu Nhật chọn là làm quen rồi phá vỡ (habituation – dishabituation). Ý tưởng đơn giản: nếu cho mèo nghe một loạt âm thanh tương tự nhau, mèo sẽ dần mất hứng, phản ứng ngày càng ít. Nếu sau đó phát một âm thanh khác loại mà mèo phân biệt được, mèo sẽ phản ứng mạnh trở lại. Đo phản ứng bằng những cử động nhỏ — tai, đầu, đồng tử — chứ không cần mèo đứng dậy.
Năm 2013: mèo nhận ra giọng chủ
Atsuko Saito và Kazutaka Shinozuka, khi đó ở Đại học Tokyo, công bố nghiên cứu này năm 2013 trên tạp chí Animal Cognition. Thí nghiệm được làm ngay tại nhà của mèo, với khoảng hai chục con.
- Chủ nuôi và vài người lạ cùng giới, cùng độ tuổi được ghi âm gọi tên con mèo theo cùng một cách.
- Mèo nghe lần lượt giọng ba người lạ gọi tên mình. Phản ứng giảm dần qua từng giọng.
- Tiếp đó là giọng chủ. Phản ứng của mèo tăng vọt trở lại.
- Cuối cùng là một giọng lạ nữa, để kiểm chứng.
Kết quả: mèo phản ứng với giọng chủ mạnh hơn rõ so với giọng người lạ. Nhưng phản ứng chủ yếu là xoay tai, quay đầu về phía âm thanh và giãn đồng tử. Mèo hầu như không kêu đáp lại, cũng không vẫy đuôi hay đứng dậy đi tới. Nhóm tác giả bàn rằng điều này phù hợp với lịch sử của mèo: mèo không được con người chọn lọc để vâng lời như chó, nên việc "nghe ra" không nhất thiết đi kèm việc "đáp lại".
Năm 2019: mèo nhận ra tên mình
Sáu năm sau, Saito cùng các cộng sự, khi đó ở Đại học Sophia (Tokyo), công bố trên Scientific Reports một nghiên cứu lớn hơn, gồm bốn thí nghiệm với hàng chục con mèo, có cả mèo nhà và mèo ở một quán cà phê mèo.
| Thí nghiệm | Mèo nghe gì | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Tên so với danh từ thường | Bốn danh từ có độ dài, nhấn giọng giống tên, rồi tới tên mèo | Mèo phản ứng lại với tên mình sau khi đã chán các danh từ |
| Tên so với tên mèo sống chung (mèo nhà) | Tên của các bé khác trong nhà, rồi tới tên mình | Mèo nhà nhìn chung phân biệt được tên mình |
| Tên so với tên mèo sống chung (mèo quán) | Như trên, ở quán cà phê mèo | Mèo quán không phân biệt rõ tên mình với tên các bé khác |
| Giọng người lạ gọi | Người lạ đọc các từ và tên | Mèo vẫn phân biệt được tên mình, không chỉ với giọng chủ |
Vì sao mèo quán lại khác
Nhóm tác giả đưa ra một giải thích hợp lý: ở quán, tên của mọi bé được gọi liên tục, bởi rất nhiều người, trong đủ mọi tình huống. Khách gọi "Mướp ơi" khi thật ra đang vuốt bé Mun; nhân viên gọi cả đàn bằng nhiều tên lúc cho ăn. Với mèo quán, tên nào cũng có thể đi kèm sự chú ý, nên không có lý do gì để tách riêng tên mình. Họ cũng nói rõ đây mới là kết quả từ một quán, cần thêm nghiên cứu.
Chi tiết này là lý do đề tài này có mặt ở một wiki về quán mèo: đó là bằng chứng hiếm hoi cho thấy môi trường quán thay đổi cách mèo học ngôn ngữ người.
Nhận ra không có nghĩa là hiểu
Cần đọc kết quả cho đúng mức. Mèo phân biệt được tên mình với các từ khác — nghĩa là âm thanh đó đặc biệt với nó, có lẽ vì hay đi kèm sự chú ý, đồ ăn, vuốt ve, hay cả việc bị bế đi khám. Nhưng điều đó không có nghĩa mèo hiểu tên là "danh tính" của mình như người hiểu. Các tác giả cũng không khẳng định như vậy.
Tương tự, mèo nhận ra giọng chủ không có nghĩa mèo sẽ tới. Mèo có thể nghe ra, biết là ai, và vẫn quyết định nằm yên. Đó không phải mèo "lì" mà là mèo đang làm đúng cách mèo vẫn làm.
Những gì nghiên cứu mới hơn gợi ý thêm
Sau các nghiên cứu của Saito, nhóm nghiên cứu ở Đại học Kyoto, với tác giả Saho Takagi và cộng sự, đã làm một loạt thí nghiệm về cách mèo hình dung người và bạn mèo qua âm thanh. Theo các báo cáo đầu thập niên 2020, mèo tỏ ra "ngạc nhiên" — nhìn lâu hơn — khi giọng chủ vang lên ở một chỗ không thể ngờ, gợi ý rằng mèo hình dung được chủ đang ở đâu qua giọng nói. Một nghiên cứu khác của nhóm này gợi ý mèo nhà có thể liên kết tên của bạn mèo cùng nhà với khuôn mặt của bạn ấy. Đây là các nghiên cứu mới, quy mô nhỏ, nên coi là hướng thú vị đang mở chứ chưa phải kết luận chắc chắn.
Ý nghĩa cho quán và cho người gọi mèo
- Đừng chờ mèo quán tới khi gọi tên. Theo nghiên cứu, mèo quán có thể không tách được tên mình khỏi tên các bé khác. Gọi tên chỉ làm khách thất vọng và làm quán ồn hơn.
- Nhân viên có thể giúp bé nhận tên bằng cách gọi tên nhất quán, chủ yếu kèm điều dễ chịu — bữa ăn, lúc chơi — và không dùng tên khi sắp làm điều bé ghét như bế đi khám.
- Giọng quen quan trọng hơn tên. Mèo nhận ra giọng người chăm quen. Bé hoảng sợ thường dịu lại khi nghe giọng nhân viên quen nói nhỏ, hơn là nghe người lạ gọi tên.
- Không cần "luyện" mèo quán đáp tên cho khách xem. Đó không phải việc mèo cần làm.
Mèo nghe thấy bạn. Mèo biết là bạn. Rồi mèo tự quyết có tới hay không — và quyền đó đáng được tôn trọng.
Bắt tay làm
Thử phiên bản đơn giản ở nhà, với mèo của chính bạn hoặc mèo của người thân:
- Chọn lúc mèo đang nằm thư giãn nhưng chưa ngủ say.
- Đứng ngoài tầm nhìn của mèo, nói bốn từ có độ dài và ngữ điệu giống tên bé, cách nhau vài giây, giọng đều.
- Rồi nói tên bé, cùng giọng đều như thế.
- Quan sát tai và đầu: phản ứng có mạnh lên rõ khi tới tên không?
- Đừng lặp lại nhiều lần trong một ngày, và đừng làm khi mèo đang ngủ.
Đây chỉ là trò quan sát vui ở nhà, không phải thí nghiệm khoa học. Đừng thử với mèo quán: các bé đã nghe đủ tên trong ngày rồi.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có biết tên của mình không?
Có, theo nghiên cứu năm 2019 của nhóm Atsuko Saito ở Nhật Bản: mèo nhà phản ứng mạnh hơn với tên mình so với các danh từ khác và tên các bé mèo sống chung. Tuy vậy mèo thường chỉ xoay tai, quay đầu chứ không nhất thiết chạy tới.
Mèo có nhận ra giọng chủ không?
Có. Nghiên cứu năm 2013 của Saito và Shinozuka cho thấy mèo phản ứng với giọng chủ gọi tên mạnh hơn rõ so với giọng người lạ. Phản ứng chủ yếu là xoay tai, quay đầu và giãn đồng tử.
Vì sao gọi mà mèo không tới?
Vì nhận ra không đồng nghĩa với đáp lại. Mèo không được con người chọn lọc để vâng lời như chó, nên có thể nghe ra, biết là ai và vẫn chọn ở yên. Đó là hành vi bình thường của mèo.
Mèo ở quán cà phê có biết tên mình không?
Trong nghiên cứu năm 2019, mèo ở quán cà phê mèo không phân biệt rõ tên mình với tên các bé sống chung, có lẽ vì ở quán mọi tên đều được nhiều người gọi liên tục. Kết quả này mới đến từ một quán nên cần thêm nghiên cứu.
Làm sao để mèo nhận tên nhanh hơn?
Gọi tên nhất quán, kèm những điều dễ chịu như bữa ăn hay lúc chơi, và tránh dùng tên khi sắp làm điều mèo ghét. Đừng gọi quá nhiều lần khi mèo không đáp, vì tên sẽ mất dần ý nghĩa.
