Ở châu Âu trung cổ, mèo có mặt khắp nơi — trong kho thóc, tu viện, nhà dân — và phần lớn thời gian được quý vì bắt chuột. Hình ảnh "mèo bị coi là quỷ, bị giết hàng loạt" có thật ở một số nơi, một số thời, nhưng thường bị phóng đại: chẳng hạn, không có bằng chứng rằng Giáo hoàng ra lệnh diệt mèo, và chuyện "giết mèo khiến dịch hạch lan" chỉ là một giả thuyết còn nhiều tranh cãi. Còn các cuộc săn phù thuỷ dữ dội nhất thì diễn ra ở đầu thời cận đại, không phải "đêm trường trung cổ".
Mèo trong tu viện: bài thơ Pangur Bán
Một trong những bài thơ về mèo đẹp nhất châu Âu được viết vào khoảng thế kỷ 9, bằng tiếng Ireland cổ, bởi một tu sĩ vô danh. Bài thơ được chép bên lề một tập ghi chép của tu viện, nay gọi là Reichenau Primer, hiện lưu ở tu viện St. Paul im Lavanttal (Áo). Tu sĩ so sánh mình với con mèo trắng tên Pangur: mèo săn chuột, người săn chữ; mỗi người một nghề, chẳng ai ghen tị ai, cùng vui khi "bắt được" thứ mình tìm.
Bài thơ cho thấy một điều mà sử liệu khô khan khó nói: trong tu viện, mèo vừa giữ sách khỏi chuột, vừa là bạn thân của người chép sách. Cảnh này giống đến lạ với những con mèo giữ sách trong thơ Lục Du thời Tống ở Trung Hoa.
Những dấu chân mèo trên trang sách
Trong các thư viện và văn khố châu Âu, người ta đôi khi tìm thấy dấu chân mèo dính mực trên những trang bản thảo. Một ví dụ hay được nhắc là bản thảo thế kỷ 15 trong văn khố thành phố Dubrovnik (Croatia ngày nay), được một nhà sử học chú ý và chia sẻ năm 2013. Các bản thảo trung cổ cũng có những hình vẽ mèo ở lề trang: mèo bắt chuột, mèo liếm lông, có khi mèo… chơi đàn.
Mèo của những người ẩn tu
Ancrene Wisse, một cuốn sách hướng dẫn cho các nữ ẩn tu ở Anh, viết vào khoảng đầu thế kỷ 13, dặn rằng các chị em không nên nuôi con vật nào, chỉ trừ một con mèo. Lý do thực dụng: mèo không đòi chăn dắt, không làm xao lãng việc tu, và giữ phòng sạch chuột.
Mèo trong luật và sách vở
Mèo có giá trị kinh tế rõ ràng. Theo các bản luật xứ Wales gắn với tên vua Hywel Dda (thế kỷ 10, được chép lại về sau), giá một con mèo được quy định theo tuổi và khả năng: mèo con chưa mở mắt rẻ nhất, mèo đã biết bắt chuột đắt hơn hẳn. Người làm chết mèo giữ kho của nhà vua phải đền bằng thóc. Những điều khoản như vậy cho thấy mèo được coi như một tài sản có ích.
Trong sách vở, Isidore thành Seville (thế kỷ 7) giải thích trong bộ Từ nguyên rằng mèo được gọi là musio vì là kẻ thù của chuột (mus), và đưa ra thêm cách giải thích cho chữ catus. Các sách thú vật minh hoạ thời trung cổ (bestiary) thường vẽ mèo đang rình hoặc vờn chuột — vai trò hàng đầu của mèo trong mắt người đương thời.
Vox in Rama: Giáo hoàng có ra lệnh diệt mèo không
Một "sự thật" lan truyền rộng trên mạng: năm 1233, Giáo hoàng Gregory IX ra sắc lệnh Vox in Rama tuyên bố mèo đen là hiện thân của quỷ, dẫn đến việc diệt mèo khắp châu Âu.
Thực tế thận trọng hơn nhiều. Vox in Rama là văn bản nhắm vào một nhóm bị coi là dị giáo ở vùng Rhine (Đức). Trong đó có đoạn mô tả các nghi lễ mà nhóm này bị cáo buộc thực hiện, có một con mèo đen xuất hiện. Văn bản không ra lệnh giết mèo. Nhiều nhà sử học đã chỉ ra rằng chuyện "sắc lệnh diệt mèo" là sự diễn giải phóng đại về sau. Không có bằng chứng về một chiến dịch diệt mèo trên toàn châu Âu do Giáo hội phát động.
Điều có thể nói: từ khoảng thế kỷ 13, ở một số nơi, mèo — nhất là mèo đen — bắt đầu gắn với hình ảnh dị giáo và ma thuật trong trí tưởng tượng của giới tăng lữ và dân chúng. Mê tín về mèo đen nói chung (may hay rủi, ở đâu, vì sao) được bàn riêng trong mục văn hoá; ở đây chỉ dừng ở một đoạn.
Săn phù thuỷ: đầu cận đại, không phải "trung cổ"
Các cuộc xử án phù thuỷ dồn dập nhất ở châu Âu diễn ra chủ yếu khoảng giữa thế kỷ 16 và giữa thế kỷ 17 — tức là thời Phục hưng và đầu thời cận đại. Đây là chỗ hay bị nhầm nhất khi nói về "mèo thời trung cổ".
Ở Anh, các biên bản xét xử phù thuỷ thời ấy có nhắc đến "linh vật" (familiar) — con vật được cho là giúp phù thuỷ làm phép — và mèo là một trong những con vật hay bị gán vai này, bên cạnh chó, cóc, chồn. Một vụ án ở Chelmsford năm 1566 thường được dẫn, trong đó lời khai có nhắc một con mèo. Những lời khai này thường lấy được trong hoàn cảnh bị ép buộc, nên chỉ nói được điều người ta sợ, không nói được điều đã xảy ra.
Ở một số vùng, trong một số lễ hội đầu cận đại, có những tục lệ tàn nhẫn với mèo. Nhiều lễ hội còn lại đến nay đã đổi hẳn: ví dụ lễ hội mèo ở thành phố Ypres (Bỉ) ngày nay chỉ dùng mèo nhồi bông, và trở thành một ngày vui cho người mê mèo.
Dịch hạch và mèo: một giả thuyết hai lần lung lay
Câu chuyện quen thuộc: vì người châu Âu giết mèo, chuột sinh sôi, bọ chét trên chuột lây dịch hạch cho người, gây ra Cái Chết Đen năm 1347–1351. Câu chuyện gọn gàng, nhưng có hai chỗ yếu:
- Không có bằng chứng về việc diệt mèo hàng loạt ngay trước dịch, đủ lớn để làm bùng nổ quần thể chuột trên khắp châu Âu.
- Vai trò của chuột cũng đang bị xem lại. Một số nghiên cứu mô hình dịch tễ (ví dụ một nghiên cứu năm 2018 trên tạp chí PNAS) cho rằng tốc độ lây của Cái Chết Đen ở nhiều thành phố phù hợp hơn với việc bệnh truyền giữa người qua bọ chét, chấy rận trên người, chứ không chủ yếu qua chuột.
Thêm vào đó, chính mèo cũng có thể nhiễm bệnh dịch hạch. Vì vậy, "giết mèo gây ra Cái Chết Đen" nên được trình bày là giả thuyết còn tranh cãi, không phải bài học lịch sử đã được chứng minh.
Dòng thời gian
| Thời gian | Sự kiện / tư liệu | Loại tư liệu |
|---|---|---|
| Thế kỷ 7 | Isidore thành Seville giải thích tên mèo trong bộ Từ nguyên | Sách học thuật |
| Khoảng thế kỷ 9 | Bài thơ Pangur Bán của tu sĩ Ireland | Thơ, bản thảo gốc còn |
| Thế kỷ 10 (chép lại về sau) | Luật xứ Wales định giá mèo | Văn bản luật |
| Đầu thế kỷ 13 | Ancrene Wisse cho nữ ẩn tu nuôi một con mèo | Sách hướng dẫn tu hành |
| 1233 | Vox in Rama — có mèo đen trong mô tả nghi lễ dị giáo, không ra lệnh diệt mèo | Văn bản giáo hoàng |
| 1347–1351 | Cái Chết Đen; giả thuyết về mèo còn tranh cãi | Dịch tễ học lịch sử |
| Giữa thế kỷ 16 – giữa thế kỷ 17 | Cao điểm xử án phù thuỷ; mèo bị gán vai "linh vật" | Biên bản xét xử |
Tìm hiểu thêm
- Bài thơ Pangur Bán có nhiều bản dịch tiếng Anh của các nhà thơ khác nhau; đọc hai ba bản để thấy mỗi người hiểu con mèo của tu sĩ ra sao.
- Bản số hoá Aberdeen Bestiary của Đại học Aberdeen (Scotland) cho xem miễn phí trang tả mèo trong sách thú vật trung cổ.
- Các blog về bản thảo cổ của những thư viện lớn châu Âu thường có loạt bài vui về mèo trong lề sách trung cổ.
Câu hỏi thường gặp
Người châu Âu trung cổ có ghét mèo không?
Phần lớn không. Mèo có mặt khắp kho thóc, tu viện, nhà dân và được quý vì bắt chuột; luật xứ Wales còn định giá mèo. Từ khoảng thế kỷ 13, ở một số nơi mèo, nhất là mèo đen, bắt đầu bị gắn với dị giáo và ma thuật, nhưng không phải ở mọi nơi, mọi thời.
Giáo hoàng có ra lệnh giết mèo đen không?
Không có bằng chứng như vậy. Văn bản Vox in Rama năm 1233 của Giáo hoàng Gregory IX nhắm vào một nhóm bị coi là dị giáo và có nhắc mèo đen trong mô tả nghi lễ, nhưng không ra lệnh diệt mèo. Chuyện "sắc lệnh diệt mèo" là diễn giải phóng đại về sau.
Giết mèo có làm dịch hạch lan ở châu Âu không?
Đây là giả thuyết còn tranh cãi. Không có bằng chứng về việc diệt mèo hàng loạt ngay trước Cái Chết Đen, và một số nghiên cứu cho rằng dịch lây chủ yếu giữa người qua bọ chét, chấy rận chứ không chủ yếu qua chuột.
Săn phù thuỷ diễn ra vào thời nào?
Các cuộc xử án phù thuỷ dồn dập nhất diễn ra khoảng giữa thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 17, tức đầu thời cận đại, không phải thời trung cổ. Mèo thường bị gán vai "linh vật" giúp phù thuỷ trong các lời khai.
Pangur Bán là gì?
Pangur Bán là bài thơ tiếng Ireland cổ khoảng thế kỷ 9 của một tu sĩ vô danh, kể về con mèo trắng tên Pangur. Tu sĩ so sánh việc mèo săn chuột với việc mình săn chữ trong sách, là một trong những bài thơ về mèo nổi tiếng nhất châu Âu.
