Ta thấy mèo dễ thương phần lớn vì khuôn mặt mèo trưởng thành vẫn mang nhiều nét "em bé" — mặt tròn, trán cao, mắt to hướng thẳng ra trước, mũi nhỏ — đúng bộ nét mà não người được "lập trình" để muốn che chở. Thêm vào đó, mèo nhà dùng tiếng meo chủ yếu để nói chuyện với người, và tiếng gừ gừ khi xin ăn có lẫn một âm cao gần giống tiếng trẻ khóc. Cái "xinh" của mèo vì vậy vừa là chuyện ngoại hình, vừa là chuyện mèo và người đã học cách nói chuyện với nhau qua hàng nghìn năm.
Lược đồ em bé: thứ não người không cưỡng lại được
Năm 1943, nhà tập tính học người Áo Konrad Lorenz mô tả một bộ đặc điểm mà ông gọi là Kindchenschema — lược đồ em bé. Theo Lorenz, những nét như đầu to so với thân, trán cao và tròn, mắt to nằm thấp trên mặt, má phúng phính, mũi và miệng nhỏ, chân tay ngắn, cử động vụng về… gợi ở người lớn cảm giác "dễ thương" và mong muốn chăm sóc. Ý tưởng là: đây là cơ chế giúp người lớn chăm con nhỏ, và nó "lan" sang cả những thứ không phải em bé.
Về sau, nhiều thí nghiệm đã kiểm tra ý tưởng của Lorenz bằng cách chỉnh ảnh khuôn mặt — làm mắt to hơn, trán cao hơn — rồi hỏi người xem. Kết quả khá nhất quán: ảnh có nhiều nét lược đồ em bé hơn được chấm là dễ thương hơn, và người xem nhìn chúng lâu hơn. Một nghiên cứu năm 2014 ở Ý còn thấy cả trẻ em lẫn người lớn đều phản ứng như vậy với ảnh mèo con, chó con chứ không chỉ với em bé người.
Các nghiên cứu chụp não cho thấy khuôn mặt em bé kích hoạt những vùng não liên quan đến cảm giác thưởng rất nhanh, chỉ trong một phần nhỏ của giây — trước cả khi ta kịp nghĩ "ôi dễ thương quá".
Khuôn mặt mèo: em bé vĩnh viễn
Đặt khuôn mặt mèo cạnh danh sách của Lorenz, bạn sẽ thấy mèo "trúng" gần hết:
| Nét lược đồ em bé | Ở mèo |
|---|---|
| Mặt tròn, ngắn | Mõm ngắn hơn chó, mặt nhìn thẳng gần như tròn |
| Mắt to so với mặt | Mắt mèo rất lớn so với cỡ đầu, mống mắt chiếm gần hết phần nhìn thấy |
| Mắt hướng ra trước | Hai mắt cùng nhìn về trước như người, không nằm hai bên như thỏ, ngựa |
| Trán cao, tròn | Trán và đỉnh đầu bo tròn, nhất là ở mèo con |
| Mũi, miệng nhỏ | Mũi hình tam giác nhỏ, miệng hình chữ "w" khi nhìn thẳng |
| Thân mềm, nhỏ | Cỡ ôm vừa tay, lông mềm |
Chó con mất bớt nét em bé khi lớn, mõm dài ra. Mèo trưởng thành thì vẫn giữ khuôn mặt khá giống mèo con — chỉ to hơn. Hai mắt hướng ra trước là đặc điểm của loài săn mồi cần đo khoảng cách chính xác, nhưng với người, nó làm khuôn mặt mèo trông "giống người" và dễ đọc.
Có một mặt trái cần nói thẳng: chính sức hút của nét em bé đã khiến người lai tạo chọn những con mèo mặt ngày càng tẹt, mắt ngày càng lồi — và điều đó gây hại cho đường thở, mắt của mèo. Chuyện "dễ thương làm hại mèo" được bàn kỹ ở mục mèo nổi tiếng trên mạng.
Tiếng meo: một "ngôn ngữ" mèo dành cho người
Mèo con kêu meo để gọi mẹ. Nhưng mèo trưởng thành sống thành đàn ngoài đường lại hiếm khi meo với nhau; chúng dùng mùi, tư thế, ánh mắt nhiều hơn. Trong nhà người, mèo trưởng thành lại meo rất nhiều — với người. Nhiều nhà nghiên cứu hành vi mèo coi đây là một thói quen mèo con được "giữ lại" vì nó có tác dụng với con người.
Năm 2004, Nicholas Nicastro (Đại học Cornell) ghi âm tiếng meo của mèo nhà và của mèo rừng châu Phi — tổ tiên của mèo nhà — rồi cho người nghe chấm điểm. Người nghe thấy tiếng meo của mèo nhà dễ chịu hơn rõ rệt: ngắn hơn, cao hơn. Đây là gợi ý (chưa phải kết luận chắc chắn) rằng qua quá trình sống cùng người, tiếng meo của mèo nhà đã "mềm" đi theo tai người.
Mỗi con mèo còn có cách meo riêng với chủ của nó, và chủ thường nhận ra ý nghĩa tốt hơn người lạ. Chuyện đọc từng loại tiếng kêu đã có trong cẩm nang nuôi mèo; ở đây chỉ nói ý chính: tiếng meo là một kênh mèo nhà mở ra dành cho người.
Tiếng gừ gừ có lẫn tiếng "khóc"
Năm 2009, nhóm của Karen McComb (Đại học Sussex, Anh) công bố trên Current Biology một phát hiện thú vị. Họ ghi âm tiếng gừ gừ của mèo trong hai tình huống: khi mèo đang xin ăn và khi mèo không xin gì. Tiếng gừ gừ lúc xin ăn có lẫn một âm cao, ở dải tần gần với tiếng khóc của trẻ sơ sinh. Người nghe — kể cả người không nuôi mèo — thấy loại tiếng gừ gừ này "gấp" hơn và khó bỏ qua hơn.
Không ai cho rằng mèo cố ý "giả tiếng em bé". Nhiều khả năng mèo nào xin ăn bằng âm ấy được đáp ứng nhanh hơn, nên thói quen được củng cố. Nhưng kết quả cho thấy một điều: mèo khai thác đúng những âm thanh mà người nhạy cảm nhất.
Ta có đọc được mặt mèo không
Thấy mèo dễ thương không có nghĩa là ta hiểu mèo. Năm 2019, một nhóm ở Đại học Guelph (Canada) cho hàng nghìn người xem các đoạn video ngắn khuôn mặt mèo trong trạng thái thoải mái hoặc khó chịu. Phần lớn người xem đoán chỉ khá hơn đoán bừa một chút. Một nhóm nhỏ đoán rất giỏi — thường là người làm trong ngành thú y hoặc có kinh nghiệm lâu với mèo.
Điều này có ý nghĩa thực tế ở quán mèo: một khuôn mặt "xinh" có thể đang căng thẳng. Mắt nheo lại, ria ép sát, tai xoay ngang có khi bị khách đọc thành "đáng yêu quá". Đọc dấu hiệu mèo quá tải ở quán được bàn trong mục phúc lợi và giờ nghỉ.
"Dễ thương đến mức muốn cắn": phản ứng lạ mà bình thường
Nhiều người thấy mèo con thì muốn "bóp", "cắn yêu", nghiến răng nhẹ. Các nhà tâm lý học ở Đại học Yale đã mô tả hiện tượng này từ khoảng năm 2015 và gọi là "hung hăng vì dễ thương" (cute aggression). Giả thuyết được đưa ra: não cân bằng cảm xúc tích cực quá mạnh bằng một biểu hiện ngược chiều, giống như ta khóc khi quá vui. Người có cảm giác này không hề muốn làm hại con vật.
Nhưng với mèo, "bóp yêu" thật thì không vui chút nào. Ở quán, cảm giác ấy là lời nhắc dừng tay, hít một hơi, rồi để mèo tự đến. Cách chạm mèo lịch sự có trong mục cư xử với mèo.
Tìm hiểu thêm
- Sách Cat Sense (2013) của nhà sinh vật học John Bradshaw — dễ đọc, giải thích mèo nhìn người ra sao và vì sao mèo nhà cư xử như vậy.
- Các bài viết phổ thông về "baby schema" của Konrad Lorenz trong sách tập tính học.
- Nghe thử các bản ghi tiếng gừ gừ xin ăn mà nhóm Sussex công bố trong các bản tin khoa học năm 2009 — bạn sẽ nhận ra âm cao lẫn trong đó.
- Ở quán mèo, thử làm một việc nhỏ: trước khi nói "dễ thương quá", hãy nhìn tai, ria và mắt của bé, đoán xem bé đang thoải mái hay khó chịu, rồi hỏi nhân viên xem mình đoán đúng không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo dễ thương?
Khuôn mặt mèo trưởng thành mang nhiều nét "lược đồ em bé" mà Konrad Lorenz mô tả: mặt tròn, mắt to hướng ra trước, trán cao, mũi nhỏ. Não người phản ứng rất nhanh với những nét này bằng cảm giác dễ thương và muốn che chở. Tiếng meo và tiếng gừ gừ của mèo nhà cũng hợp tai người.
Mèo có kêu meo với nhau không?
Mèo con meo để gọi mẹ, nhưng mèo trưởng thành sống ngoài đường hiếm khi meo với nhau, chủ yếu giao tiếp bằng mùi và tư thế. Mèo nhà meo nhiều với người, nên tiếng meo được xem như một kênh mèo dành riêng cho con người.
Tiếng gừ gừ của mèo có giống tiếng trẻ khóc không?
Một nghiên cứu năm 2009 của Đại học Sussex cho thấy tiếng gừ gừ khi mèo xin ăn có lẫn một âm cao, ở dải tần gần tiếng khóc của trẻ sơ sinh. Người nghe thấy loại tiếng này gấp và khó bỏ qua hơn tiếng gừ gừ bình thường.
Vì sao thấy mèo con là muốn cắn yêu?
Các nhà tâm lý học gọi đó là "hung hăng vì dễ thương", một phản ứng cảm xúc ngược chiều khi gặp thứ quá đáng yêu. Nó bình thường và không có nghĩa là muốn làm hại. Nhưng mèo không thích bị bóp, nên hãy dừng tay và để mèo tự đến.
Người có đọc được cảm xúc trên mặt mèo không?
Không dễ. Một nghiên cứu năm 2019 của Đại học Guelph thấy phần lớn người xem chỉ đoán đúng hơn may rủi một chút; nhóm đoán giỏi thường có kinh nghiệm thú y hoặc chăm mèo lâu năm. Khuôn mặt xinh vẫn có thể đang căng thẳng.
