Nếu chỉ đọc một cuốn về mèo, người lớn nên bắt đầu với Cat Sense (2013) của nhà sinh học John Bradshaw để hiểu mèo nghĩ và sống ra sao; trẻ em sáu đến mười tuổi nên bắt đầu với Chuyện con mèo dạy hải âu bay của Luis Sepúlveda. Bài này chia sách về mèo theo người đọc và mục đích: sách tranh cho bé nhỏ, truyện cho trẻ lớn, tiểu thuyết cho người lớn, và sách khoa học cho ai muốn hiểu mèo thật. Các tác phẩm văn học kinh điển có mèo được bàn riêng ở bài mèo trong văn học thế giới cùng mục.
Chọn sách về mèo: ba câu hỏi trước khi mua
- Đọc để làm gì? Để vui, để khóc, hay để hiểu mèo hơn? Truyện và sách khoa học là hai loại khác hẳn nhau.
- Ai đọc? Bé bốn tuổi cần sách tranh ít chữ. Trẻ tám tuổi đọc được truyện vừa. Người lớn mê mèo thường thích những cuốn tiểu thuyết Nhật nhẹ nhàng.
- Có bản tiếng Việt không? Nhiều sách hay về mèo đã được dịch, một số chỉ có tiếng Anh. Dưới đây sẽ ghi rõ khi một cuốn phổ biến ở Việt Nam qua bản dịch.
Sách tranh cho bé từ ba đến sáu tuổi
- Millions of Cats (Wanda Gág, 1928): một ông lão đi tìm một con mèo và trở về với cả "hàng triệu con mèo". Tranh đen trắng mộc mạc. Đây là một trong những sách tranh Mỹ cổ nhất còn được in liên tục tới nay. Cần lưu ý: có đoạn đàn mèo tranh nhau xem ai đẹp nhất rất dữ dội, kết cục kỳ lạ theo lối ngụ ngôn, nên đọc cùng bé để giải thích.
- Kitten's First Full Moon (Kevin Henkes, 2004): chú mèo con tưởng mặt trăng là bát sữa và cố với lấy. Tranh đen trắng, chữ ít, đoạt huy chương Caldecott năm 2005. Hợp đọc trước giờ ngủ.
- Loạt truyện mèo Mog (Judith Kerr, từ 1970): con mèo hay quên của một gia đình người Anh. Truyện ấm áp, có cả cuốn kể Mog già đi và mất, giúp trẻ làm quen nhẹ nhàng với chuyện mất mát.
Mẹo đọc với bé: dừng ở mỗi trang và hỏi "bé mèo đang thấy gì?", "bé mèo vui hay sợ?". Câu hỏi về cảm xúc của mèo là bước đầu để bé biết cư xử dịu dàng với mèo thật ở quán hay ở nhà bạn.
Truyện cho trẻ sáu đến mười hai tuổi
- Chuyện con mèo dạy hải âu bay (Luis Sepúlveda, 1996): một con hải âu dính dầu loang trước khi chết kịp đẻ một quả trứng và nhờ con mèo mun to béo Zorba ở cảng Hamburg ba lời hứa: không ăn trứng, chăm con chim non, và dạy nó bay. Đàn mèo của cảng cùng giữ lời. Sách mỏng, có bản dịch tiếng Việt rất phổ biến, nói về lời hứa, về việc thương một kẻ khác loài mình.
- Mèo Đi Hia và truyện cổ Perrault: có trong nhiều tuyển tập truyện cổ tích bằng tiếng Việt. Hợp để bàn với trẻ câu hỏi "con mèo làm thế có đúng không".
- The Cat Who Went to Heaven (Elizabeth Coatsworth, 1930): truyện về một hoạ sĩ nghèo ở Nhật và con mèo tam thể nhỏ, đoạt huy chương Newbery. Bản tiếng Anh ngắn, hợp với trẻ đang học tiếng Anh ở mức khá.
- Catwings (Ursula K. Le Guin, 1988): bốn chú mèo con sinh ra đã có cánh, bay khỏi con hẻm thành phố. Truyện nhỏ, câu văn trong trẻo của một nhà văn lớn.
- Truyện tranh Nhật Chi's Sweet Home (Kanata Konami): mèo con lạc mẹ được một gia đình nhận về, mỗi chương một chuyện nhỏ: tập đi vệ sinh, sợ máy hút bụi, lần đầu ra ban công. Vẽ dễ thương và quan sát mèo rất đúng.
Tiểu thuyết và truyện cho người lớn
- Tôi là con mèo (Natsume Sōseki, 1905–1906): kinh điển Nhật do một con mèo không tên kể chuyện. Đã có bàn kỹ ở bài mèo trong văn học cùng mục. Sách dày, giọng giễu cợt, nên đọc thong thả.
- Con mèo khách (Takashi Hiraide, 2001): một đôi vợ chồng ở Tokyo được con mèo hàng xóm ghé chơi mỗi ngày. Truyện mỏng, chậm, đẹp như một bài thơ văn xuôi.
- Chuyến đi của chú mèo du lịch (Hiro Arikawa, 2012): một chàng trai cùng con mèo của mình đi khắp nước Nhật thăm bạn cũ. Nhẹ nhàng, nhiều người đọc nói đã khóc ở đoạn cuối. Tên sách tiếng Anh là The Travelling Cat Chronicles.
- Nếu mèo biến mất khỏi thế gian (Genki Kawamura, 2012): một người đàn ông biết mình sắp chết được đề nghị đổi mỗi ngày sống bằng việc xoá một thứ khỏi thế giới. Câu hỏi cuối cùng là con mèo của anh.
- A Street Cat Named Bob (James Bowen, 2012): chuyện thật về một người hát rong ở London đang cai nghiện, nhặt được con mèo cam bị thương, và con mèo thay đổi đời anh. Có phim chuyển thể năm 2016.
Tên tiếng Việt ở trên là tên phổ biến hoặc tên dịch nghĩa; khi tìm mua nên tra thêm tên tác giả, vì một cuốn có thể có nhiều bản dịch, nhiều tên khác nhau.
Sách khoa học: để hiểu mèo thật
| Sách | Tác giả, năm | Đọc để biết gì | Độ khó |
|---|---|---|---|
| Cat Sense | John Bradshaw, 2013 | Mèo được thuần hoá thế nào, mèo hiểu người ra sao, vì sao mèo vẫn "nửa hoang" | Dễ đọc, có dẫn nghiên cứu |
| The Lion in the Living Room | Abigail Tucker, 2016 | Mèo chinh phục thế giới thế nào, cả những mặt trái như ảnh hưởng tới chim hoang | Viết kiểu báo chí, cuốn hút |
| The Domestic Cat: The Biology of Its Behaviour | Dennis C. Turner và Patrick Bateson chủ biên, nhiều lần tái bản | Tổng hợp các nghiên cứu hành vi mèo | Sách chuyên khảo, hợp người làm nghề |
| The Trainable Cat | John Bradshaw và Sarah Ellis, 2016 | Vì sao và làm sao giúp mèo quen với những việc người cần mèo làm | Thực hành, dễ áp dụng |
Ai đang làm ở quán cà phê mèo hoặc định mở quán nên đọc ít nhất một trong hai cuốn đầu. Hiểu mèo là động vật lãnh thổ, chỉ mới được thuần hoá một phần, giúp ta hiểu vì sao mèo quán cần chỗ trốn, giờ nghỉ, và vì sao không phải bé mèo nào cũng hợp tiếp khách. Những chuyện đó có ở mục phúc lợi và mục tính khí.
Sách ảnh và sách để ngắm
Sách ảnh mèo rất nhiều, chất lượng không đều. Nên chọn những cuốn của nhiếp ảnh gia có tên tuổi, ghi rõ nơi chụp. Nhiếp ảnh gia Nhật Mitsuaki Iwago nổi tiếng với nhiều năm chụp mèo đường phố ở Nhật và khắp thế giới, mèo trong ảnh của ông sống tự nhiên giữa ngõ phố. Xem ảnh như vậy, bạn sẽ học được cách chụp mèo mà không làm phiền chúng, chuyện đã có ở mục chụp ảnh mèo.
Đọc gì trước: gợi ý theo người đọc
- Bé bốn, năm tuổi: Kitten's First Full Moon, rồi loạt truyện Mog.
- Trẻ tám, chín tuổi: Chuyện con mèo dạy hải âu bay, rồi Chi's Sweet Home.
- Người lớn muốn một cuốn nhẹ nhàng: Con mèo khách.
- Người lớn muốn hiểu mèo: Cat Sense.
- Người định mở quán mèo: Cat Sense, rồi tìm đọc thêm các hướng dẫn của iCatCare và AAFP/ISFM về nhu cầu môi trường của mèo.
Tìm hiểu thêm
- Thư viện công cộng ở các tỉnh, thành thường có Chuyện con mèo dạy hải âu bay và truyện cổ Perrault. Mượn đọc trước, thích thì mới mua.
- Trang của International Cat Care (iCatCare): nhiều bài viết miễn phí, dựa trên nghiên cứu, về hành vi và phúc lợi mèo, bằng tiếng Anh.
- Rủ bạn cùng đọc một cuốn rồi ra quán mèo bàn. Một cuốn sách về mèo đọc xong bên cạnh một bé mèo thật sẽ nhớ lâu hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Sách về mèo nào hay cho trẻ em?
Với bé ba đến sáu tuổi, Kitten's First Full Moon của Kevin Henkes và loạt truyện mèo Mog của Judith Kerr rất hợp. Với trẻ sáu đến mười hai tuổi, Chuyện con mèo dạy hải âu bay của Luis Sepúlveda có bản dịch tiếng Việt phổ biến, nói về lời hứa và tình thương khác loài.
Chuyện con mèo dạy hải âu bay kể về gì?
Một con hải âu dính dầu loang trước khi chết đẻ một quả trứng và nhờ con mèo mun Zorba ở cảng Hamburg không ăn trứng, chăm con chim non và dạy nó bay. Đàn mèo của cảng cùng giữ lời hứa. Sách của Luis Sepúlveda, in năm 1996.
Muốn hiểu tâm lý mèo nên đọc sách gì?
Cat Sense (2013) của nhà sinh học John Bradshaw là cuốn dễ đọc nhất để hiểu mèo được thuần hoá thế nào và nhìn người ra sao. Ai cần chuyên sâu hơn có thể đọc The Domestic Cat: The Biology of Its Behaviour do Turner và Bateson chủ biên.
Tiểu thuyết Nhật nào về mèo dễ đọc?
Con mèo khách của Takashi Hiraide là truyện mỏng, chậm và đẹp. Chuyến đi của chú mèo du lịch của Hiro Arikawa và Nếu mèo biến mất khỏi thế gian của Genki Kawamura cũng được nhiều người yêu mèo đọc. Tôi là con mèo của Sōseki là kinh điển nhưng dày và khó hơn.
Người mở quán cà phê mèo nên đọc gì?
Nên đọc Cat Sense của John Bradshaw hoặc The Lion in the Living Room của Abigail Tucker để hiểu bản chất loài mèo, rồi đọc các hướng dẫn về nhu cầu môi trường của mèo từ iCatCare và AAFP/ISFM. Hiểu mèo là loài lãnh thổ giúp thiết kế quán và lịch nghỉ hợp với mèo hơn.
