Mèo là một trong những con vật được vẽ nhiều nhất trong lịch sử phim hoạt hình, từ mèo Felix năm 1919, Tom trong Tom và Jerry từ năm 1940, tới Doraemon (1969–1970) và Garfield (1978). Gần đây, phim Flow của Latvia, kể về một con mèo xám không nói một lời, đoạt giải Oscar phim hoạt hình hay nhất năm 2025. Điều thú vị là phần lớn mèo hoạt hình chẳng giống mèo thật mấy, và chính những chỗ "sai" ấy kể nhiều về cách con người nhìn mèo.
Vì sao các nhà làm phim hoạt hình mê mèo
- Hình dáng dễ vẽ, dễ nhận: đầu tròn, hai tai tam giác, ria, cái đuôi. Vài nét là ra một con mèo, kể cả khi bóp méo, kéo dài.
- Cơ thể như cao su: mèo thật đã dẻo, co mình thành cục tròn rồi duỗi dài gấp rưỡi. Nguyên tắc "nén và giãn" của hoạt hình gần như sinh ra để vẽ mèo.
- Đuôi và tai là công cụ diễn xuất: không cần thoại, chỉ cái đuôi dựng lên hay hai tai cụp xuống là khán giả hiểu nhân vật đang nghĩ gì.
- Đối thủ có sẵn: mèo và chuột, mèo và chim, mèo và chó. Một cặp rượt đuổi là đủ cho một tập phim bảy phút.
Những con mèo đầu tiên của màn ảnh
Mèo Felix
Felix ra đời năm 1919 trong xưởng phim của Pat Sullivan ở New York; người vẽ chính thường được ghi nhận là Otto Messmer, dù chuyện ai là "cha đẻ" từng gây tranh cãi vì Sullivan đứng tên. Felix đen tuyền, mắt to, hay đi tới đi lui suy nghĩ với hai tay chắp sau lưng. Trong thập niên 1920, trước khi chuột Mickey xuất hiện, Felix là một trong những ngôi sao hoạt hình nổi tiếng nhất thế giới.
Tom và Jerry
Năm 1940, William Hanna và Joseph Barbera ở hãng MGM làm phim ngắn Puss Gets the Boot, có một con mèo xám và một con chuột nâu. Con mèo khi ấy chưa tên Tom. Từ đó loạt phim Tom và Jerry ra đời, gần như không có lời thoại, toàn rượt đuổi và những cú ngã, đập, cán dẹt. Loạt phim ngắn này đoạt bảy giải Oscar cho phim hoạt hình ngắn.
Ở Việt Nam, Tom và Jerry là phim hoạt hình quen thuộc của nhiều thế hệ, nhờ không cần lời thoại nên trẻ ở đâu cũng xem được.
Mèo hoạt hình Nhật Bản
Doraemon
Doraemon do hai hoạ sĩ ký chung bút danh Fujiko Fujio sáng tác, về sau được ghi là tác phẩm của Fujiko F. Fujio (Fujimoto Hiroshi). Truyện bắt đầu đăng trên các tạp chí thiếu nhi từ cuối năm 1969. Doraemon là robot hình mèo từ thế kỷ 22, quay về quá khứ giúp cậu bé Nobita bằng bảo bối trong túi. Theo truyện, Doraemon mất đôi tai vì bị một con chuột máy gặm, nên rất sợ chuột. Một robot mèo sợ chuột: đó là cú lật tiếng cười từ chính hình ảnh mèo – chuột.
Ở Việt Nam, truyện tranh Doraemon được Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành từ đầu thập niên 1990 và trở thành một trong những bộ truyện tranh được đọc nhiều nhất.
Mèo của Studio Ghibli
Studio Ghibli có những con mèo khó quên. Trong Hàng xóm của tôi là Totoro (1988) có chiếc xe buýt mèo nhiều chân, chạy băng qua cánh đồng đêm. Trong Dịch vụ giao hàng của phù thuỷ Kiki (1989), con mèo đen nhỏ là bạn đồng hành biết nói của cô phù thuỷ mười ba tuổi. Loài mèo trả ơn (2002) thì dựng cả một vương quốc mèo. Mèo đen của Kiki là một ví dụ hay: trong phim, mèo đen hoàn toàn không gắn với điềm xấu, đúng với cách nhìn mèo đen tích cực ở Nhật mà bài về mèo đen trong cùng mục đã nhắc.
Garfield và những con mèo lười
Garfield bắt đầu là một truyện tranh ba khung trên báo, do Jim Davis vẽ, ra số đầu ngày 19 tháng 6 năm 1978 ở Mỹ. Con mèo cam béo ú, mê món lasagna, ghét ngày thứ Hai, lười biếng và mỉa mai chủ mình là Jon. Truyện được chuyển thành phim truyền hình và phim chiếu rạp.
Garfield nổi tiếng vì đúng một phần với mèo thật: mèo ngủ rất nhiều, và trông như chẳng thèm để ý ai. Nhưng một con mèo béo như Garfield ngoài đời là mèo cần đi khám. Chuyện chấm điểm thể trạng và giảm cân cho mèo đã có ở cẩm nang nuôi mèo trong hệ.
Mèo Đi Hia, mèo quý tộc và mèo của Disney
Hãng Disney có cả một gia đình mèo: chú mèo con Figaro trong Pinocchio (1940), con mèo Lucifer khó ưa trong Cô bé Lọ Lem (1950), mèo Cheshire trong Alice ở xứ sở thần tiên (1951), và cả một phim về mèo là Gia đình mèo quý tộc (1970), kể chuyện mèo mẹ và ba mèo con ở Paris. Hãng DreamWorks thì đưa Mèo Đi Hia vào Shrek 2 (2004), rồi làm phim riêng cho nhân vật này. Nguồn văn học của mèo Cheshire và Mèo Đi Hia có ở bài về mèo trong văn học cùng mục.
Flow: con mèo không nói một lời
Flow (2024) là phim hoạt hình của đạo diễn Latvia Gints Zilbalodis. Một con mèo xám đen sống một mình trong ngôi nhà bỏ hoang, rồi nước dâng nhấn chìm mọi thứ, nó phải lên một con thuyền cùng một số con vật khác. Phim không có lời thoại, không có con người. Năm 2025, Flow đoạt giải Oscar phim hoạt hình dài hay nhất.
Điều người mê mèo thích nhất ở Flow là con mèo cư xử như mèo thật: dè chừng, lùi lại khi sợ, liếm lông khi bối rối, ghét nước, tò mò rồi lại bỏ đi. Nó không đứng hai chân, không mặc áo, không nói. Theo những gì đoàn làm phim kể, tiếng kêu của các con vật trong phim phần lớn được thu từ con vật thật. Đây là một hướng khác hẳn mèo hoạt hình kiểu cũ: thay vì biến mèo thành người, phim để mèo là mèo.
Mèo hoạt hình và mèo thật khác nhau ở đâu
| Nhân vật, năm | Trong phim | Mèo thật |
|---|---|---|
| Tom (1940) | Đuổi chuột cả ngày, bị đập, cán dẹt rồi phồng lại | Va đập là chấn thương thật; nhiều mèo nhà chẳng bắt chuột bao giờ |
| Garfield (1978) | Ăn lasagna, béo mà khoẻ | Mèo là loài ăn thịt bắt buộc; béo phì gây bệnh khớp, tiểu đường |
| Doraemon (1969) | Sợ chuột | Chuột khiến mèo tò mò, ít khi khiến mèo sợ |
| Mèo uống sữa (nhiều phim) | Đĩa sữa bò là món khoái khẩu | Nhiều mèo trưởng thành tiêu hoá kém đường sữa, dễ đau bụng |
| Mèo trong Flow (2024) | Sợ nước, dè chừng, liếm lông | Khá giống mèo thật |
Không cần bắt phim hoạt hình phải đúng sinh học. Nhưng khi xem cùng trẻ, chỉ ra vài chỗ khác biệt là cách dễ nhất để trẻ hiểu mèo thật cần gì: đừng cho mèo uống sữa bò, đừng kéo đuôi, đừng đuổi theo như Jerry đuổi Tom.
Tìm hiểu thêm
- Bảo tàng Fujiko F. Fujio (Kawasaki, Nhật Bản): bản vẽ tay, bản thảo gốc của Doraemon và các truyện khác.
- Bảo tàng Ghibli (Mitaka, Tokyo): có mô hình xe buýt mèo cỡ lớn dành cho các em nhỏ. Vé thường phải đặt trước.
- Xem lại Flow với một câu hỏi: con mèo trong phim làm điều gì giống bé mèo bạn từng gặp ở quán? Đây là bài tập quan sát hay cho cả người lớn.
- Xem phim ngắn Felix thập niên 1920: nhiều bản đã thuộc phạm vi công cộng, xem được ở các kho lưu trữ phim trực tuyến.
- Muốn biết vì sao mặt tròn, mắt to khiến ta thấy mèo dễ thương, hãy đọc bài cuối của mục bộ lông và đôi mắt.
Câu hỏi thường gặp
Phim hoạt hình về mèo đầu tiên là phim nào?
Khó nói chắc phim nào là đầu tiên, nhưng mèo Felix, ra đời năm 1919 ở xưởng phim của Pat Sullivan, là ngôi sao hoạt hình mèo đầu tiên nổi tiếng toàn cầu. Trong thập niên 1920, Felix là một trong những nhân vật hoạt hình được biết đến nhiều nhất trước khi chuột Mickey ra đời.
Tom và Jerry ra đời năm nào?
Năm 1940, với phim ngắn Puss Gets the Boot của William Hanna và Joseph Barbera ở hãng MGM. Con mèo khi đó chưa có tên Tom. Loạt phim ngắn Tom và Jerry về sau đoạt bảy giải Oscar.
Doraemon có phải là mèo không?
Doraemon là robot hình mèo đến từ thế kỷ 22, không phải mèo thật. Theo truyện, Doraemon mất tai vì bị chuột máy gặm nên rất sợ chuột, một cú lật vui từ hình ảnh mèo và chuột quen thuộc.
Phim Flow kể về gì?
Flow (2024) của đạo diễn Latvia Gints Zilbalodis kể về một con mèo xám phải sống sót trong trận nước dâng cùng vài con vật khác trên một con thuyền. Phim không có lời thoại và đoạt giải Oscar phim hoạt hình dài hay nhất năm 2025. Con mèo trong phim cư xử rất giống mèo thật.
Mèo có thích uống sữa như trong phim không?
Nhiều mèo thích mùi sữa, nhưng phần lớn mèo trưởng thành tiêu hoá đường sữa kém, uống sữa bò dễ đau bụng, tiêu chảy. Hình ảnh đĩa sữa trong phim hoạt hình là thói quen cũ của người nuôi, không phải nhu cầu của mèo.
