Istanbul, thành phố của mèo: mèo đường phố và người dân chăm cùng

Istanbul được gọi là "thành phố của mèo" vì mèo đường phố ở đây sống giữa người dân như hàng xóm: nằm trên ghế quán cà phê, ngủ trong cửa hàng, đi lại trong sân nhà thờ Hồi giáo, và được cả khu phố cùng cho ăn, cho uống, dựng nhà nhỏ tránh rét. Không có con số thống kê chính xác về số mèo, các ước tính hay được dẫn lên tới hàng trăm nghìn con. Phim tài liệu Kedi (2016) của đạo diễn Ceyda Torun đã đưa mối quan hệ người – mèo này đến với khán giả khắp thế giới.

Vì sao Istanbul có nhiều mèo đến vậy

Không có một lý do duy nhất. Có vài lớp chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ.

• Một thành phố cảng. Istanbul nằm hai bên eo biển Bosphorus, là cảng buôn lớn từ thời Byzantine tới thời Ottoman. Tàu buôn mang mèo theo để giữ hàng khỏi chuột, và mèo xuống bến. Chuyện mèo theo tàu buôn đi khắp thế giới đã có ở mục lịch sử.
• Kho thóc, chợ, nhà gỗ. Một đô thị lớn có nhiều kho chứa, chợ búa và nhà gỗ cũ là nơi chuột sống, và mèo có việc làm.
• Thái độ văn hoá với mèo. Trong truyền thống Hồi giáo, mèo được coi là con vật sạch, được phép vào nhà và vào nơi thờ tự. Thái độ thân thiện ấy thấm vào đời sống thường ngày.
• Không ai "sở hữu" mèo, mà ai cũng chăm. Phần lớn mèo không có chủ riêng, nhưng thuộc về một con phố, một cửa hàng, một khu chợ.

Mèo trong truyền thống Hồi giáo: chuyện thật và chuyện kể

Có vài điều hay được nhắc khi nói vì sao người Thổ Nhĩ Kỳ quý mèo:

• Mèo không bị coi là ô uế. Các học giả Hồi giáo truyền thống dẫn những lời truyền về việc mèo là con vật sống quanh người, nước mèo uống không làm ô uế. Đây là lý do mèo được tự do đi lại trong nhiều thánh đường.
• Biệt danh "cha của mèo con". Một trong những người bạn đồng hành của nhà tiên tri Muhammad được biết đến với biệt danh Abu Hurairah, thường được hiểu là "cha của con mèo nhỏ", vì ông hay mang theo một con mèo.
• Chuyện cắt tay áo để khỏi đánh thức mèo. Một truyện kể rất phổ biến nói nhà tiên tri có con mèo tên Muezza, và đã cắt tay áo choàng để không làm mèo đang ngủ trên đó thức giấc. Đây là truyện dân gian về sau, không có trong các bộ sưu tập lời truyền được giới học giả coi là đáng tin. Nó vẫn có giá trị như một hình ảnh về lòng tử tế, chỉ cần biết đó là truyện kể.

Thời Ottoman, các quỹ từ thiện tôn giáo, gọi là vakıf, lo cho rất nhiều việc công ích, và nhiều tài liệu nhắc tới những khoản dành cho việc nuôi thú vật trong thành phố. Đây là một truyền thống từ thiện rộng, không riêng gì mèo.

Một ngày của mèo phố Istanbul

Đi bộ ở các khu như Cihangir, Kadıköy hay Kuzguncuk, bạn sẽ thấy những cảnh rất quen với người dân nơi đây:

• Bát nước, bát thức ăn đặt trước cửa hàng, trên bậc thềm chung cư.
• Những ngôi nhà nhỏ bằng gỗ, nhựa hay thùng các-tông lót chăn, đặt ở góc phố cho mèo tránh mưa rét mùa đông.
• Mèo nằm trên ghế quán cà phê, chủ quán để yên, khách tự ngồi ghế khác.
• Mèo theo khách lên phà qua eo biển, ngủ trong cửa hàng bán thảm, ngồi trên quầy tiệm bánh.
• Người dân góp tiền đưa mèo bị thương đi khám ở phòng khám thú y gần nhà.

Chính quyền các quận ở Istanbul cũng có dịch vụ thú y cho thú đường phố và đặt các trạm cho ăn. Mức độ và cách làm khác nhau giữa các quận và thay đổi theo thời gian.

Những con mèo nổi tiếng của thành phố

Gli của Hagia Sophia

Gli là cô mèo tabby sống nhiều năm ở Hagia Sophia, công trình nổi tiếng nhất Istanbul. Cô quen nằm giữa những cột đá cổ, lim dim nhìn khách, và xuất hiện trong ảnh của rất nhiều du khách, kể cả những vị khách quốc tế nổi tiếng. Gli mất năm 2020 khi đã già.

Tombili và bức tượng ở Kadıköy

Tombili là một con mèo ở khu Ziverbey, Kadıköy, nổi tiếng nhờ một bức ảnh nằm tựa lưng trên vỉa hè, một chân gác lên bậc, dáng như một ông chú đang ngồi hóng mát. Bức ảnh thành meme khắp mạng. Khi Tombili mất năm 2016, người dân ký đơn và một bức tượng mèo trong đúng tư thế ấy được đặt tại chỗ cũ. Hiếm có thành phố nào dựng tượng cho một con mèo đường phố.

Phim Kedi

Kedi, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nghĩa là "mèo", theo chân bảy con mèo đường phố ở Istanbul cùng những người chăm chúng: chủ quán, người buôn bán nhỏ, những người đi khắp khu phố cho mèo ăn. Phim quay ở tầm mắt mèo, gần như không có lời bình. Điều đọng lại sau phim không phải mèo dễ thương, mà là việc chăm mèo giúp chính những người ấy sống tốt hơn.

Mặt khó của một thành phố mèo

• Xe cộ. Mèo phố bị xe đâm là chuyện thường gặp.
• Mùa mèo con. Mùa xuân có rất nhiều mèo con, không phải con nào cũng sống qua được.
• Bệnh và mùa đông. Mèo sống ngoài trời dễ mắc bệnh đường hô hấp, bệnh da, nhất là khi trời lạnh, ẩm.
• Mèo bị bỏ rơi. Có người nghĩ thả mèo ra phố là "trả tự do", nhưng mèo nhà quen sống trong nhà thường rất khó sống sót ngoài phố.

Cách quản lý thú đường phố là chuyện cả xã hội Thổ Nhĩ Kỳ còn tranh luận, không có lời giải đơn giản. Với khách du lịch, việc nên làm là cư xử tử tế với mèo và tôn trọng cách người dân địa phương đang chăm chúng.

Bắt tay làm: gặp mèo Istanbul cho phải phép

1. Để mèo tự đến. Mèo phố Istanbul quen người nhưng không phải con nào cũng muốn được vuốt. Đưa ngón tay cho ngửi, chờ mèo dụi đầu rồi mới vuốt nhẹ má, cằm.
2. Không bế mèo, không mang mèo con đi chụp ảnh chỗ khác, càng không mang mèo về.
3. Muốn cho ăn thì dùng thức ăn cho mèo mua ở cửa hàng tạp hoá, đặt vào bát sẵn có hoặc chỗ người dân hay cho ăn. Đừng cho thức ăn mặn của người.
4. Ở thánh đường, giữ yên lặng, không đuổi theo mèo trong lúc người ta đang cầu nguyện, theo hướng dẫn tại chỗ về trang phục và chụp ảnh.
5. Mèo nằm trên ghế quán thì chọn ghế khác. Đó là cách người địa phương làm.
6. Gặp mèo bị thương, báo cho chủ cửa hàng gần đó. Họ thường biết phòng khám hay người chăm mèo trong khu.
7. Đi vào buổi sáng sớm ở các khu dân cư: mèo phơi nắng, ít khách, ảnh đẹp hơn.

Tìm hiểu thêm

• Xem phim Kedi (2016) trước chuyến đi; phim ngắn, nhẹ nhàng, hợp cả gia đình.
• Ghé Hagia Sophia và các thánh đường lớn khác, để ý những con mèo sống trong sân.
• Tìm tượng Tombili ở khu Ziverbey, Kadıköy, phía châu Á của thành phố, đi phà qua eo biển là một phần của chuyến đi.
• Muốn so sánh với những nơi khác có mèo sống giữa phố cổ, đọc bài về Rome và Kotor cùng mục.