Hello Kitty là một nhân vật mang hình dáng mèo, nhưng theo cách giải thích của chính hãng Sanrio, cô là một nhân vật được "nhân hoá từ mèo": sống như một cô bé, đi hai chân, có gia đình, có cả một con mèo cưng riêng. Năm 2014, một câu nói được thuật lại kiểu "Hello Kitty không phải mèo" làm mạng xã hội ồn ào khắp thế giới, rồi Sanrio phải giải thích lại cho rõ. Câu chuyện nhỏ ấy là cửa ngõ để hiểu văn hoá kawaii, cái "dễ thương" kiểu Nhật đã đi khắp thế giới.
Hello Kitty ra đời thế nào
Hello Kitty do công ty Sanrio của Nhật Bản tạo ra năm 1974. Người thiết kế đầu tiên là hoạ sĩ Yuko Shimizu. Món hàng đầu tiên in hình nhân vật là một chiếc ví nhỏ bằng nhựa, bán ra năm 1975. Sanrio vốn bán quà tặng nhỏ, đồ văn phòng phẩm, và Hello Kitty sinh ra để in lên những món đồ như thế, chứ không phải từ một bộ truyện tranh hay phim hoạt hình.
Đây là điểm khác lớn giữa Hello Kitty và các con mèo hoạt hình như Tom hay Doraemon: Kitty không có câu chuyện gốc. Cô là một hình ảnh trước, một nhân vật sau. Về sau mới có phim hoạt hình, sách tranh, nhưng không có tác phẩm nào là "bản chuẩn" như Doraemon có truyện tranh gốc.
Từ năm 1980, hoạ sĩ Yuko Yamaguchi phụ trách thiết kế nhân vật trong nhiều thập kỷ, giữ cho hình ảnh vừa nhất quán vừa đổi mới theo mốt.
Hồ sơ nhân vật theo Sanrio
Sanrio dựng cho Hello Kitty một lý lịch chi tiết, đọc lên thấy rõ đây là một "cô bé" hơn là một con mèo:
| Mục | Theo hồ sơ chính thức |
|---|---|
| Tên đầy đủ | Kitty White |
| Sinh nhật | Ngày 1 tháng 11 |
| Nơi sống | Ngoại ô London, Anh |
| Chiều cao, cân nặng | Cao bằng năm quả táo, nặng bằng ba quả táo |
| Gia đình | Bố, mẹ, em gái sinh đôi Mimmy |
| Thú cưng | Một con mèo tên Charmmy Kitty, được giới thiệu từ năm 2004 |
| Đặc điểm | Nơ đỏ trên tai trái, không vẽ miệng |
Vì sao lại là London? Thời thập niên 1970, nước Anh là hình mẫu của sự lãng mạn, lịch thiệp trong mắt nhiều thiếu nữ Nhật. Đặt Kitty ở London là gắn cho cô một vẻ "ngoại", điều rất được ưa khi ấy.
Vì sao không có miệng? Sanrio từng giải thích rằng như vậy người nhìn có thể gửi cảm xúc của mình vào nhân vật: lúc vui thấy Kitty vui, lúc buồn thấy Kitty buồn cùng. Một khuôn mặt không biểu cảm rõ cho phép mỗi người tự điền vào.
Chuyện năm 2014: "Hello Kitty không phải mèo"
Năm 2014, nhân dịp Hello Kitty tròn 40 tuổi, Bảo tàng Quốc gia Người Mỹ gốc Nhật ở Los Angeles chuẩn bị một cuộc triển lãm lớn về nhân vật này. Người phụ trách là nhà nhân học Christine R. Yano, người đã viết sách về Hello Kitty. Theo bài báo của tờ Los Angeles Times khi ấy, bà kể rằng khi mô tả Hello Kitty là một con mèo, bà đã được Sanrio đính chính: Hello Kitty không phải là mèo, cô là một nhân vật hoạt hình, một cô bé, một người bạn.
Câu chuyện lan cực nhanh. Mạng xã hội khắp nơi chia sẻ kiểu "tuổi thơ bị lừa dối", vì cô có tai mèo, ria mèo, mặt mèo.
Sau đó, Sanrio giải thích lại với báo chí rằng Hello Kitty được tạo ra từ hình mẫu con mèo, nhưng là một nhân vật đã được nhân hoá: cô đi bằng hai chân, sống như một đứa trẻ, nên không nên coi cô là một con mèo thú cưng. Nói gọn: Kitty là "mèo" theo hình dáng, "cô bé" theo cách sống. Có sự hiểu lầm trong cách lời nói được thuật lại, và chính phản ứng dữ dội của công chúng cho thấy người ta gắn bó với nhân vật này đến mức nào.
Vì sao người Nhật thấy chuyện này bình thường
Văn hoá đại chúng Nhật có thói quen "nhân hoá" rất mạnh: con vật, đồ vật, thậm chí cả một vùng đất cũng được vẽ thành nhân vật có tính cách, sống như người. Các linh vật địa phương, các nhân vật quảng cáo đều theo lối ấy. Với người lớn lên trong văn hoá đó, một nhân vật có mặt mèo mà sống như cô bé là chuyện tự nhiên, chẳng có gì mâu thuẫn. Người ngoài Nhật quen phân loại "con vật hay con người" rạch ròi thì mới thấy lạ.
Chi tiết Kitty có một con mèo cưng riêng tên Charmmy là bằng chứng vui nhất cho cách hiểu này: trong thế giới của Kitty, mèo thú cưng là một loài khác.
Kawaii là gì
Kawaii (可愛い) trong tiếng Nhật nghĩa là dễ thương, đáng yêu, gợi lòng muốn che chở. Từ thập niên 1970, chữ này dần thành tên của cả một dòng văn hoá: đồ vật tròn trịa, màu phấn, nhân vật mắt to, đầu to, thân nhỏ.
- Chữ viết tròn của nữ sinh: các nhà nghiên cứu hay nhắc tới trào lưu nữ sinh Nhật thập niên 1970 viết chữ tròn, nghiêng, chèn hình trái tim, ngôi sao, như một dấu mốc sớm của kawaii.
- Quà tặng nhỏ: các công ty như Sanrio bán những món đồ rẻ, xinh, để tặng nhau. Hello Kitty sinh ra trong làn sóng này.
- Nghiên cứu học thuật: bài viết "Cuties in Japan" (1995) của nhà nhân học Sharon Kinsella là một trong những công trình hay được dẫn về kawaii, phân tích nó như cách giới trẻ Nhật phản ứng với áp lực của xã hội người lớn.
Vì sao những nét như đầu to, mắt to khiến ta thấy dễ thương lại liên quan tới bản năng chăm con nhỏ, đã có ở bài cuối mục bộ lông và đôi mắt.
Mèo thật trong văn hoá kawaii
Kawaii không chỉ là nhân vật vẽ. Nhật Bản có nhiều lần "bùng nổ mèo": sách ảnh mèo, lịch mèo, các con mèo nổi tiếng trên mạng, các nhà ga, hòn đảo nổi tiếng nhờ mèo. Quán cà phê mèo phát triển mạnh ở Nhật cũng là một phần câu chuyện này, đã có ở mục quán cà phê mèo.
Có một mặt trái cần biết: khi cái dễ thương thành tiêu chuẩn, người ta có thể đi tìm những con mèo "dễ thương hơn" bằng cách chọn giống theo ngoại hình, kể cả khi đặc điểm ấy gây bệnh. Chuyện này được bàn ở mục mèo nổi tiếng, bài về trào lưu mèo theo ngoại hình. Một bé mèo thật xinh nhất là khi nó khoẻ, được nghỉ ngơi, và được để yên khi muốn.
Hello Kitty ở Việt Nam
Ở Việt Nam, Hello Kitty có mặt trên ba lô, hộp bút, dép, bánh kẹo, áo quần trẻ em suốt nhiều chục năm. Nhiều người lớn hôm nay vẫn nhớ chiếc cặp sách hay hộp bút in hình cô thời đi học. Cũng vì quá phổ biến, đồ in hình Hello Kitty không có bản quyền rất nhiều. Muốn mua đồ chính hãng thì nên hỏi kỹ nguồn hàng.
Nhiều người Việt gọi Hello Kitty là "mèo Kitty" hay "mèo hồng", và gọi thế cũng chẳng sai, miễn biết rằng trong thế giới của nhân vật, cô là một cô bé có nuôi mèo.
Tìm hiểu thêm
- Christine R. Yano, Pink Globalization: Hello Kitty's Trek across the Pacific (2013): sách học thuật về việc Hello Kitty đi từ Nhật ra thế giới, viết dễ đọc với người quan tâm văn hoá.
- Sharon Kinsella, "Cuties in Japan" (1995): bài nghiên cứu kinh điển về kawaii, có thể tìm đọc trên mạng.
- Sanrio Puroland (Tama, Tokyo): công viên trong nhà của Sanrio, nếu đến Nhật cùng trẻ.
- Thử một bài tập nhỏ: lấy ba nhân vật mèo quen thuộc (Hello Kitty, Doraemon, Garfield), hỏi trẻ nhân vật nào giống mèo thật nhất, vì sao. Bài về mèo trong phim hoạt hình cùng mục có bảng so sánh để tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Hello Kitty có phải là mèo không?
Hello Kitty có hình dáng mèo, nhưng theo Sanrio là một nhân vật được nhân hoá từ mèo: đi hai chân, sống như một cô bé, có gia đình và có mèo cưng riêng. Vì vậy không nên coi cô là con mèo thú cưng, dù gọi là "mèo Kitty" vẫn quen miệng.
Vì sao Hello Kitty không có miệng?
Sanrio từng giải thích rằng khuôn mặt không có miệng giúp người nhìn gửi cảm xúc của mình vào nhân vật. Lúc vui thấy Kitty vui, lúc buồn thấy Kitty buồn cùng. Đây là một lựa chọn thiết kế có chủ đích.
Hello Kitty ra đời năm nào?
Hello Kitty được công ty Sanrio của Nhật Bản tạo ra năm 1974, do hoạ sĩ Yuko Shimizu thiết kế đầu tiên. Món hàng đầu tiên in hình nhân vật là một chiếc ví nhựa nhỏ bán năm 1975.
Chuyện Hello Kitty không phải mèo năm 2014 là gì?
Năm 2014, nhà nhân học Christine R. Yano chuẩn bị triển lãm về Hello Kitty ở Los Angeles và kể với báo chí rằng Sanrio đính chính cô không phải mèo mà là một cô bé. Tin lan khắp mạng, rồi Sanrio giải thích lại rằng cô là nhân vật nhân hoá từ mèo.
Kawaii nghĩa là gì?
Kawaii là từ tiếng Nhật nghĩa là dễ thương, đáng yêu. Từ thập niên 1970, nó trở thành tên một dòng văn hoá với đồ vật tròn trịa, màu phấn, nhân vật mắt to đầu to, và Hello Kitty là một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của dòng này.
