Félicette: con mèo bay vào vũ trụ năm 1963 và trở về an toàn

Félicette là con mèo duy nhất từng bay lên vũ trụ và trở về an toàn: ngày 18 tháng 10 năm 1963, cô mèo nhỏ được Pháp phóng lên trên một tên lửa Véronique từ bãi phóng Hammaguir giữa sa mạc Sahara (Algeria), vượt độ cao khoảng 150 km, trải qua vài phút không trọng lượng rồi đáp xuống bằng dù. Chuyến bay kéo dài khoảng mười lăm phút. Gần nửa thế kỷ sau, Félicette gần như bị lãng quên, cho đến khi một chiến dịch quyên góp dựng tượng cô bé ở Strasbourg năm 2019.

Bối cảnh: thập niên 1960 và những con vật bay trước người

Trước khi đưa người lên vũ trụ, các nước làm thử với động vật để biết cơ thể sống chịu được gia tốc, không trọng lượng và quá trình rơi trở lại khí quyển ra sao. Liên Xô dùng chó — nổi tiếng nhất là Laika năm 1957, và cặp Belka, Strelka trở về an toàn năm 1960. Mỹ dùng khỉ và tinh tinh, trong đó có tinh tinh Ham năm 1961.

Pháp có chương trình tên lửa riêng, và các nhà nghiên cứu y học hàng không của Pháp muốn đo một thứ cụ thể: hoạt động thần kinh của một con vật trong suốt chuyến bay. Họ chọn mèo, phần vì giới sinh lý học thời ấy đã có nhiều dữ liệu về hệ thần kinh của mèo, có thể so sánh.

Mười bốn cô mèo và một cái tên

Trung tâm Giảng dạy và Nghiên cứu Y học Hàng không của Pháp (CERMA) chuẩn bị một nhóm mười bốn con mèo cái, theo nhiều nguồn được mua từ người bán thú. Những con mèo được làm quen với lồng hẹp, với tiếng ồn và độ rung, và được quay ly tâm để mô phỏng gia tốc khi phóng. Chúng được gắn điện cực để ghi tín hiệu thần kinh — một việc ngày nay sẽ bị đặt nhiều câu hỏi về đạo đức nghiên cứu.

Con mèo được chọn bay mang mã số C 341. Nó là một cô mèo đen trắng nhỏ con. Báo chí khi ấy gọi nó là "Félix" — tên con mèo hoạt hình nổi tiếng — dù nó là mèo cái. Cái tên "Félicette", dạng giống cái của Félix, mới là tên đi vào lịch sử về sau.

Chuyến bay ngày 18 tháng 10 năm 1963

Bãi phóng Hammaguir nằm ở vùng sa mạc phía tây Algeria. Algeria đã độc lập năm 1962, nhưng theo các thoả thuận giữa hai nước, Pháp còn được dùng một số cơ sở quân sự và khoa học ở đây đến năm 1967.

Sáng 18 tháng 10, tên lửa thăm dò Véronique AGI mang khoang chứa Félicette rời bệ phóng. Các nguồn mô tả chuyến bay với chi tiết hơi khác nhau, nhưng thống nhất ở các điểm chính:

• Tên lửa đạt độ cao khoảng 150–160 km, vượt qua đường Kármán (100 km), ranh giới thường dùng để định nghĩa "không gian".
• Félicette trải qua khoảng năm phút không trọng lượng.
• Khoang tách khỏi tên lửa, bung dù và đáp xuống sa mạc; đội trực thăng tìm thấy khoang chừng mười mấy phút sau khi phóng.
• Félicette còn sống, và các tín hiệu thần kinh trong chuyến bay đã được ghi lại.

Đây là chuyến bay thẳng đứng (dưới quỹ đạo), không phải bay vòng quanh Trái Đất. Nhưng nó đủ để Félicette trở thành con mèo đầu tiên — và đến nay là duy nhất — lên vũ trụ rồi trở về.

Sau chuyến bay

Phần này buồn, và cần nói thật. Khoảng hai tháng sau chuyến bay, Félicette được cho chết nhân đạo để các nhà khoa học kiểm tra não và các điện cực. Đó là thực hành phổ biến trong nghiên cứu sinh lý thời ấy. Ít ngày sau chuyến bay của Félicette, Pháp phóng thêm một con mèo khác nhưng chuyến bay đó không thành công.

Kết quả khoa học của chuyến bay được báo cáo trong giới chuyên môn, rồi chương trình mèo dừng lại; về sau Pháp chuyển sang thử nghiệm với khỉ. Trong khi chó Laika và tinh tinh Ham trở thành biểu tượng, Félicette dần chìm vào quên lãng. Thậm chí trên một số con tem của các nước phát hành về sau để kỷ niệm động vật vũ trụ, nó vẫn bị ghi nhầm là "Félix" — một con mèo đực.

Bức tượng năm 2019

Năm 2017, Matthew Serge Guy, một người làm sáng tạo ở London, tình cờ đọc về Félicette và ngạc nhiên vì không có tượng đài nào cho con mèo này. Anh mở chiến dịch quyên góp trực tuyến, được hàng nghìn người ủng hộ. Ngày 18 tháng 12 năm 2019, một bức tượng đồng nhỏ của Félicette được khánh thành tại Đại học Vũ trụ Quốc tế (International Space University) ở vùng Strasbourg, miền đông nước Pháp. Tượng tả cô mèo ngồi trên quả địa cầu, ngước nhìn lên trời.

Bức tượng không chỉ để tưởng niệm một con mèo. Nó là lời nhắc về những con vật đã góp phần, không do lựa chọn của chúng, vào việc đưa con người lên vũ trụ.

So sánh với các "phi hành gia" động vật khác

Bảng chỉ để đặt Félicette vào bối cảnh. Mỗi chương trình có mục tiêu và điều kiện khác nhau, và đều diễn ra trong một thời kỳ mà chuẩn mực đối xử với động vật thí nghiệm khác xa hôm nay.

Câu chuyện nói gì với người yêu mèo hôm nay

Ngày nay, nghiên cứu trên động vật ở nhiều nước phải tuân theo các nguyên tắc chặt chẽ — thay thế bằng phương pháp khác khi có thể, giảm số con vật, và giảm tối đa đau đớn. Câu chuyện Félicette là một trong những lý do khiến người ta nghiêm túc hơn với các nguyên tắc ấy.

Với người mê mèo, Félicette cũng là lời nhắc nhỏ: một con mèo nổi tiếng không chỉ nổi tiếng vì nó dễ thương, mà vì câu chuyện của nó cho ta nghĩ về cách mình đối xử với loài vật.

Tìm hiểu thêm

• Nếu đến Strasbourg, có thể ghé xem tượng Félicette ở khuôn viên Đại học Vũ trụ Quốc tế.
• Các bảo tàng hàng không – vũ trụ lớn thường có phần về động vật trong chương trình vũ trụ sớm.
• Đọc thêm về đường Kármán và sự khác nhau giữa bay dưới quỹ đạo và bay quỹ đạo để hiểu chuyến bay của Félicette ở mức nào.
• Tìm đọc câu chuyện của Laika, Belka và Strelka, Ham trong các sách lịch sử vũ trụ phổ thông, rồi đặt Félicette cạnh họ: bạn sẽ thấy vì sao một con mèo nhỏ của Pháp lại dễ bị bỏ quên giữa cuộc đua của hai cường quốc.