Triển lãm mèo Crystal Palace 1871 và sự ra đời của mèo giống

Triển lãm mèo tại Crystal Palace, London, ngày 13 tháng 7 năm 1871 thường được coi là cuộc triển lãm mèo hiện đại đầu tiên: có hạng mục thi, có giám khảo, và lần đầu có một bộ tiêu chuẩn viết thành văn để chấm "mèo đẹp". Người tổ chức là hoạ sĩ minh hoạ Harrison Weir, về sau được gọi là "cha đẻ của giới chơi mèo". Từ cuộc triển lãm ấy, các câu lạc bộ, sổ phả hệ và khái niệm "mèo giống" như ta hiểu ngày nay lần lượt ra đời.

Harrison Weir: một hoạ sĩ yêu mèo

Harrison Weir (1824–1906) là hoạ sĩ, người vẽ minh hoạ cho sách báo, nổi tiếng với tranh động vật. Ông nuôi mèo và quan sát chúng nhiều năm. Theo những gì ông viết sau này, Weir muốn tổ chức triển lãm không chỉ để thi đẹp, mà để người ta nhìn mèo bằng con mắt khác: thấy vẻ đẹp, sự đa dạng của chúng, và nhờ đó đối xử với mèo tốt hơn. Ở nước Anh thời Victoria, mèo phần lớn là con vật bắt chuột, ít được chú ý so với chó và ngựa.

Trước năm 1871, đã có những lần mèo được đem ra trưng bày ở các hội chợ địa phương; một số tài liệu nhắc một hội chợ ở Winchester từ cuối thế kỷ 16. Nhưng những sự kiện ấy ít tư liệu, không có tiêu chuẩn chấm, không có hệ thống. Cái mới của Weir là biến việc ngắm mèo thành một cuộc thi có luật.

Ngày 13 tháng 7 năm 1871

Crystal Palace là toà nhà kính sắt khổng lồ, ban đầu dựng ở công viên Hyde Park cho Triển lãm Lớn năm 1851, sau đó được dỡ ra và dựng lại ở Sydenham, phía nam London, thành một khu giải trí và triển lãm. Đây là nơi lý tưởng cho một sự kiện mới lạ thu hút công chúng.

Cuộc triển lãm năm 1871 có khoảng một trăm sáu, bảy mươi con mèo tham dự (các nguồn đưa số hơi khác nhau), chia thành nhiều hạng mục theo màu lông, độ dài lông, giới tính. Có cả những hạng mục ngày nay nghe lạ tai, như hạng mục dành cho mèo to nhất. Giám khảo gồm Harrison Weir, người anh trai của ông là John Jenner Weir, và một vị mục sư. Mỗi con mèo được nhốt trong lồng riêng, có bảng tên.

Lượng khách đến xem rất đông — hàng nghìn người — đông đến mức báo chí đương thời đưa tin, và người ta bất ngờ vì một sự kiện "chỉ có mèo" lại hấp dẫn đến thế. Một trong những con mèo thắng giải là mèo mướp xám xanh mười bốn tuổi của chính Weir, tên là "The Old Lady" (Bà Cụ). Theo nhiều tài liệu, triển lãm còn có những con mèo lông điểm từ Xiêm — lần đầu xuất hiện trước công chúng Anh, gây tò mò lẫn tranh luận.

"Điểm hoàn hảo": lần đầu viết tiêu chuẩn cho mèo

Đóng góp lâu dài nhất của Weir không phải cuộc triển lãm, mà là bộ tiêu chuẩn đi kèm. Ông soạn ra "Points of Excellence" — điểm hoàn hảo — cho từng loại mèo: đầu thế nào, tai, mắt, thân, đuôi, màu lông, kiểu vằn ra sao thì được bao nhiêu điểm. Tức là lần đầu tiên, "mèo đẹp" được quy thành điểm số trên giấy.

Đây là bước ngoặt. Khi đã có tiêu chuẩn, người nuôi bắt đầu chủ động chọn mèo bố mẹ để có con gần tiêu chuẩn hơn. Từ đó mới có khái niệm "giống mèo" với phả hệ ghi chép. Trước đó, mèo khác nhau chủ yếu theo vùng và theo màu lông, do tự nhiên và tình cờ.

Sau năm 1871: câu lạc bộ, sổ phả hệ và một nỗi thất vọng

Điều ít được kể: chính Harrison Weir về sau thất vọng với giới chơi mèo mà ông khởi xướng. Ông rời Câu lạc bộ Mèo Quốc gia vào thập niên 1890, theo nhiều nguồn vì không đồng tình với việc giới nuôi mèo ngày càng chú trọng thắng giải, phả hệ và tiền bạc hơn là con mèo. Người muốn triển lãm giúp mèo được đối xử tốt hơn đã thấy nó đi theo hướng khác.

Di sản: tốt và chưa tốt

Phần tốt

• Mèo được công chúng chú ý và trân trọng hơn, không chỉ là "con bắt chuột".
• Thói quen ghi chép phả hệ, sức khoẻ giúp về sau phát hiện và kiểm soát một số bệnh di truyền.
• Kiến thức về màu lông, kiểu vằn, di truyền mèo phát triển nhờ những người lai tạo ghi chép cẩn thận.

Phần chưa tốt

• Khi đẹp được quy thành điểm, một số tiêu chuẩn dần đẩy về phía cực đoan — mặt ngày càng tẹt, thân ngày càng khác thường — kéo theo vấn đề sức khoẻ. Chuyện "dễ thương làm hại mèo" được bàn ở mục mèo nổi tiếng trên mạng.
• Quần thể mèo giống nhỏ, giao phối cận huyết, dễ tích tụ bệnh di truyền.

Cần nhớ: đến nay, phần lớn mèo trên thế giới vẫn là mèo nhà không thuộc giống nào — như mèo ta ở Việt Nam. Thế giới mèo giống chỉ là một phần nhỏ, dù ồn ào nhất. Từng giống mèo cụ thể đã có trong cẩm nang nuôi mèo.

Triển lãm mèo ngày nay

Triển lãm mèo hiện vẫn được tổ chức ở nhiều nước, theo luật của các hiệp hội khác nhau (ở Anh, châu Âu lục địa, Mỹ…). Nhiều triển lãm có hạng mục riêng cho mèo nhà không giống, chấm theo sức khoẻ, tình trạng lông và tính nết — gần với ý định ban đầu của Weir hơn. Ở các triển lãm tốt, mèo được kiểm tra sức khoẻ khi vào, có lồng riêng, có giờ nghỉ, và giám khảo được dặn cầm mèo nhẹ nhàng.

Nếu bạn đi xem một triển lãm mèo, hãy để ý cách mèo được chăm trong lồng: có chỗ trốn không, có nước không, có quá nhiều người chạm vào không. Đó là những câu hỏi giống hệt với khi bạn chọn một quán cà phê mèo tốt.

Tìm hiểu thêm

• Sách Our Cats and All About Them (1889) của Harrison Weir đã hết bản quyền, có bản số hoá miễn phí trên các thư viện số; có tranh minh hoạ của chính ông.
• Công viên Crystal Palace ở nam London: toà nhà kính đã cháy năm 1936, nhưng khu công viên, bậc thềm và các tượng khủng long thời Victoria vẫn còn.
• Đọc lịch sử của GCCF (Anh) và CFA (Mỹ) trên trang chính thức của hai tổ chức để thấy giới chơi mèo phát triển ra sao sau Weir.