Mèo nhà không phải loài sống đơn độc tuyệt đối, cũng không phải loài sống bầy như chó: mèo sống thành nhóm khi có nguồn thức ăn dồi dào, và trong nhóm chúng chọn bạn rất kỹ — có những cặp ngủ chung, chải lông cho nhau, và có những con chỉ chịu đựng nhau từ xa. Đàn mèo trong quán cà phê là một nhóm ghép nhân tạo từ những cá thể không cùng huyết thống, nên hiểu cách mèo kết bạn là điều kiện để cả đàn sống yên.
Từ tổ tiên sống một mình đến những đàn mèo quanh kho lúa
Tổ tiên hoang dã của mèo nhà — mèo rừng châu Phi — chủ yếu sống và săn một mình. Khi mèo bắt đầu sống quanh khu định cư của người, nơi có chuột và thức ăn thừa tập trung, chúng dần chịu được sự có mặt của nhau. Các nghiên cứu về đàn mèo sống tự do ở trang trại, bến cảng, khu dân cư từ thập niên 1980 tới nay cho thấy một mô hình khá nhất quán:
- Lõi của một đàn thường là các con cái có họ hàng với nhau: mẹ, con gái, chị em.
- Các con cái trong nhóm đôi khi nuôi con chung, cho mèo con của nhau bú, chuyển ổ cùng nhau.
- Con đực trưởng thành thường sống rìa, đi lại giữa nhiều nhóm.
- Kích thước đàn phụ thuộc vào lượng thức ăn sẵn có: nhiều thức ăn, đàn lớn; ít thức ăn, mèo tản ra.
Các bài tổng quan về tổ chức xã hội của mèo, như bài của Sharon Crowell-Davis và cộng sự năm 2004, đều nhấn mạnh rằng mèo là loài "xã hội có điều kiện": nó có khả năng sống nhóm, nhưng không cần nhóm để tồn tại.
Bạn thân, người quen và kẻ tránh mặt
Trong một nhóm mèo, quan hệ không đồng đều. Người nghiên cứu hay dùng khái niệm "bạn ưu tiên" (preferred associates) — những cặp mèo có nhiều hành vi thân thiện với nhau hơn hẳn với các con khác.
| Kiểu quan hệ | Dấu hiệu |
|---|---|
| Bạn thân | Ngủ dính vào nhau; chải lông cho nhau, nhất là quanh đầu và cổ; dụi đầu, cọ người khi gặp; chào nhau bằng đuôi dựng; chơi vật nhau nhẹ, đổi vai |
| Quen biết, chấp nhận | Nằm cùng phòng nhưng cách vài bước; đi ngang nhau không phản ứng; dùng chung khu vực nhưng lệch giờ |
| Tránh mặt | Một con rời đi khi con kia đến; không bao giờ nằm gần nhau; lén nhìn nhau chằm chằm |
| Căng thẳng ngầm | Một con ngồi chắn lối đi, cửa phòng nghỉ, chỗ khay cát; con kia phải đi đường vòng hoặc nhịn |
Chải lông cho nhau và ngủ dính vào nhau là hai dấu hiệu đáng tin nhất của tình bạn. Hai con mèo nằm cùng một ghế sofa chưa chắc là bạn; chúng có thể chỉ cùng thích chỗ ấm.
Mèo không có "con đầu đàn" như chó
Một quan niệm phổ biến là đàn mèo có "con đầu đàn" mà các con khác phục tùng. Các nghiên cứu hiện nay không ủng hộ hình ảnh một thứ bậc thẳng hàng rõ ràng như ở chó hay ở gà. Trong đàn mèo, việc ai được dùng chỗ nào thường phụ thuộc vào thời điểm và tình huống. Một con có thể giữ chỗ nằm bên cửa sổ vào buổi sáng, con khác dùng nó vào buổi chiều — người ta gọi đó là "chia giờ dùng chỗ".
Xung đột giữa mèo cũng ít khi ồn ào. Phần lớn là xung đột âm thầm: nhìn chằm chằm, chắn đường, chiếm chỗ. Đánh nhau thật sự thường là bước cuối khi những tín hiệu kia không có tác dụng. Vì thế, một quán "chưa bao giờ thấy mèo đánh nhau" chưa chắc là quán không có căng thẳng giữa các bé.
Đàn mèo trong quán: một nhóm ghép nhân tạo
Đàn mèo tự nhiên lớn lên quanh một nguồn ăn, các thành viên thường có họ hàng và quen nhau từ nhỏ. Đàn mèo quán thì khác:
- Thường là những con trưởng thành không cùng huyết thống, đến từ nhiều nguồn.
- Số lượng do người quyết theo nhu cầu kinh doanh, không theo lượng tài nguyên mèo thấy.
- Không gian cố định, mèo không thể tản ra xa khi không ưa nhau.
- Thành viên có thể thay đổi: có bé đến, có bé được nhận nuôi hay nghỉ hưu.
Điều may là mèo khá linh hoạt: nhiều đàn ghép vẫn hình thành được các cặp bạn thân. Nhưng quán phải giúp, bằng cách bố trí sao cho những con không ưa nhau không bị ép chạm mặt.
Chia tài nguyên theo nhóm bạn, không theo đầu mèo
Ở nhà nuôi nhiều mèo, người ta hay khuyên tính số khay cát, bát ăn theo số mèo. Với đàn quán, một cách nghĩ tinh hơn là tính theo nhóm xã hội. Ba bé là bạn thân có thể dùng chung một cụm khay, bát, chỗ ngủ. Hai bé tránh mặt nhau thì cần tài nguyên ở hai khu khác nhau, để con này không phải đi qua "lãnh thổ" của con kia mới tới được khay cát. Chi tiết về số khay và lịch dọn trong quán có ở mục vận hành.
Mèo thích ở một mình: không phải bé có vấn đề
Trong mọi đàn đều có những bé hiếm khi tham gia: không chải lông cho ai, không ngủ chung với ai, nhưng cũng không gây sự. Đó có thể chỉ là tính bé. Một con mèo sống một mình vẫn có thể rất hạnh phúc với người, với đồ chơi, với cửa sổ.
Điều cần phân biệt là bé "thích một mình" với bé "bị đẩy ra rìa". Bé thích một mình vẫn ăn đều, vẫn đi lại tự do, vẫn nằm phơi bụng ở chỗ thoáng. Bé bị đẩy ra rìa thì đi đường vòng, ăn vội, nằm co trong góc, có thể đi vệ sinh ngoài khay vì không dám tới khay chung. Bé thứ hai cần quán can thiệp.
Khi thêm hoặc bớt một thành viên
Mỗi lần có mèo mới vào hay một bé rời quán, cấu trúc nhóm bị xáo trộn. Một số điều quán nên biết:
- Thêm mèo mới: ngoài thời gian cách ly vì sức khoẻ, mèo mới cần làm quen với đàn qua mùi và qua tầm nhìn trước khi chạm mặt. Vội ghép thẳng vào khu chung là nguồn căng thẳng lớn cho cả mèo mới lẫn đàn cũ.
- Một bé rời đi: bạn thân của bé đó có thể đổi tính vài ngày, ăn ít, tìm kiếm. Nên để ý con còn lại.
- Bé đi khám về: mèo nhận ra nhau một phần qua mùi; mang mùi phòng khám về, có bé bị bạn cũ rít. Thường dịu đi sau ít lâu, nhưng nên để bé về nghỉ ở khu riêng một chút trước.
Bắt tay làm
Vẽ "bản đồ bạn bè" cho đàn quán — việc nhân viên làm được trong hai tuần:
- Lập danh sách các bé. Mỗi lần thấy hai bé ngủ dính nhau hoặc chải lông cho nhau, đánh dấu một nét nối giữa hai tên.
- Mỗi lần thấy một bé rời đi khi bé kia tới, hoặc một bé chắn đường bé kia, đánh dấu bằng màu khác.
- Sau hai tuần, nhìn bản đồ: sẽ thấy các cụm bạn, các cặp tránh nhau, và những bé không nối với ai.
- Dùng bản đồ để đặt khay cát, bát ăn, chỗ ngủ sao cho các cặp tránh nhau không phải đi chung lối.
- Vẽ lại sau mỗi lần có mèo mới hoặc mèo rời quán.
Cho khách: lần tới ở quán, thử tìm cặp bạn thân. Hai bé nằm cuộn vào nhau, một bé liếm tai bé kia — đó là khoảnh khắc đẹp nhất của một đàn mèo, và cũng là lúc không nên chen tay vào.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có sống theo bầy đàn không?
Mèo nhà có thể sống theo nhóm khi có nhiều thức ăn, nhất là các con cái có họ hàng với nhau. Nhưng mèo không cần nhóm để tồn tại như chó sói, và trong nhóm mèo chọn bạn rất kỹ. Giới nghiên cứu gọi mèo là loài xã hội có điều kiện.
Đàn mèo có con đầu đàn không?
Không theo kiểu thứ bậc rõ ràng như ở chó. Trong đàn mèo, việc ai dùng chỗ nào thường tuỳ thời điểm, và nhiều con chia giờ dùng chung một chỗ. Xung đột phần lớn là âm thầm, như chắn đường hay nhìn chằm chằm.
Làm sao biết hai con mèo là bạn thân?
Dấu hiệu đáng tin nhất là chúng ngủ dính vào nhau và chải lông cho nhau, nhất là quanh đầu và cổ. Dụi đầu khi gặp, chào nhau bằng đuôi dựng cũng là dấu hiệu thân thiện. Chỉ nằm chung một phòng thì chưa chắc là bạn.
Mèo trong quán có hoà thuận với nhau không?
Nhiều đàn quán hình thành được các cặp bạn thân, nhưng vì là nhóm ghép từ mèo không cùng huyết thống nên luôn có các cặp chỉ chịu đựng hoặc tránh mặt nhau. Quán tốt bố trí tài nguyên sao cho những con không ưa nhau không bị ép đi chung lối.
Mèo không chơi với mèo khác có sao không?
Không sao nếu bé vẫn ăn đều, đi lại tự do và thư giãn ở chỗ thoáng; đó có thể chỉ là tính bé. Đáng lo là khi bé bị đẩy ra rìa: đi đường vòng, ăn vội, nằm co trong góc hoặc đi vệ sinh ngoài khay.
