Mèo ở quán cà phê có bị căng thẳng không: nghiên cứu nói gì

Mèo ở quán cà phê có thể bị căng thẳng, nhưng không phải con nào, quán nào cũng vậy: mức căng thẳng phụ thuộc nhiều vào tính nết từng bé, mật độ mèo, chỗ trốn và cách khách cư xử. Nghiên cứu riêng về quán mèo còn ít và quy mô nhỏ; phần lớn hiểu biết hiện nay mượn từ các nghiên cứu ở trạm cứu hộ và nhà lưu trú mèo, nơi cũng có nhiều mèo sống chung và gặp người lạ thường xuyên. Điều các nghiên cứu ấy nói khá nhất quán: mèo chịu được nhiều thứ nếu nó có quyền kiểm soát và đoán trước được điều gì sắp xảy ra.

Trả lời thật: bằng chứng về quán mèo còn mỏng

Quán cà phê mèo mới phổ biến rộng khoảng hai chục năm, và giới nghiên cứu phúc lợi động vật chỉ bắt đầu để ý tới nó gần đây. Vài nghiên cứu quy mô nhỏ đã quan sát hành vi mèo trong giờ mở cửa: mèo ở đâu, lại gần hay né khách, tư thế ra sao. Nhìn chung, chúng cho thấy phần lớn mèo trong các quán được quan sát không có dấu hiệu căng thẳng nặng kéo dài, nhưng thường có một số cá thể né tránh nhiều hơn hẳn, và giờ đông khách là lúc dấu hiệu căng thẳng dễ xuất hiện nhất.

Những nghiên cứu này có hạn chế lớn. Số quán ít, số mèo ít, các quán tham gia thường là quán chủ động mời người nghiên cứu tới — tức là quán tự tin vào cách mình chăm mèo. Vì vậy không nên đọc chúng thành "quán mèo nào cũng ổn", cũng không nên đọc thành "quán mèo là hành hạ". Kết luận đúng mức là: quán mèo có thể là nơi sống chấp nhận được với mèo phù hợp, nếu được vận hành tốt.

Những gì mượn được từ trạm cứu hộ

Trạm cứu hộ là nơi giới thú y đã nghiên cứu căng thẳng ở mèo nhiều chục năm. Có ba bài học áp được vào quán:

Căng thẳng cao nhất ở những ngày đầu

Mèo mới vào trạm thường căng thẳng rõ trong vài ngày đầu rồi dịu dần trong khoảng hai tuần, khi đã quen chỗ, quen người chăm. Nghiên cứu về hộp trốn ở mèo trạm cứu hộ của nhóm Vinke ở Hà Lan năm 2014 cho thấy đúng diễn biến ấy. Áp vào quán: một bé mới chuyển tới, dù đã qua cách ly, cần thời gian làm quen trước khi được coi là "mèo tiếp khách".

Mật độ và không gian quan trọng

Các nghiên cứu về mèo nuôi theo nhóm ở trạm và nhà lưu trú cho thấy khi mèo bị nhồi vào không gian chật, các dấu hiệu căng thẳng tăng. Thứ quyết định không hẳn là số mét vuông trên giấy mà là số chỗ cao, chỗ trốn, số khay cát, số chỗ ăn — tức là mỗi con có được tài nguyên riêng mà không phải tranh giành.

Có thể đoán trước thì đỡ sợ

Mèo căng thẳng khi không biết điều gì sắp tới. Giờ ăn cố định, người chăm quen mặt, cách bố trí phòng không đổi liên tục giúp mèo yên tâm hơn. Quán hay đổi mèo, hay sắp lại đồ đạc để chụp ảnh, hay có sự kiện ồn ào bất ngờ là quán đang tăng độ khó cho mèo.

Đo căng thẳng ở mèo bằng cách nào

Người nghiên cứu dùng hai nhóm cách đo, mỗi nhóm có điểm mạnh yếu riêng.

Hai thang đo hành vi phổ biến nhất — Cat Stress Score và Feline Grimace Scale — có bài riêng trong mục này. Cần nhớ một điều: cortisol tăng không phải lúc nào cũng là xấu. Mèo chơi hăng, mèo đang hào hứng săn đồ chơi cũng có cortisol tăng tạm thời. Thứ đáng lo là căng thẳng kéo dài, không có lúc được nghỉ.

Căng thẳng ngắn và căng thẳng kéo dài

Một tiếng động lớn, một đứa trẻ chạy tới, một vị khách cố bế — mèo giật mình, nhảy lên kệ, ít phút sau lại nằm xuống. Đó là căng thẳng ngắn, cơ thể mèo được thiết kế để xử lý nó. Nó còn có ích: giúp mèo học cách tránh những thứ khó chịu.

Căng thẳng kéo dài thì khác. Khi một con mèo ngày nào cũng phải ở trong môi trường nó thấy đe doạ mà không thoát được, cơ thể ở trạng thái báo động liên tục. Hệ quả có thể là ăn kém, ngủ không sâu, sức đề kháng giảm — mèo dễ tái phát bệnh đường hô hấp do herpes, vốn hay bùng lên khi mèo căng thẳng — và các hành vi như liếm lông quá mức hoặc đi vệ sinh sai chỗ. Ở quán, căng thẳng kéo dài thường không đến từ một vị khách tệ mà từ những thứ lặp lại: không có chỗ trốn, sống chung với một con mèo nó sợ, ồn liên tục.

Điều gì làm mèo quán căng thẳng hơn, điều gì giúp bớt

Cùng một quán, hai con mèo, hai trải nghiệm khác nhau

Điều dễ quên nhất khi hỏi "mèo quán có căng thẳng không" là mèo không giống nhau. Hãy hình dung hai bé trong cùng một quán. Bé thứ nhất là một chú mèo cam to, bạo dạn, tò mò, đi một vòng chào từng bàn, nằm ngửa trên ghế sofa giữa phòng. Bé thứ hai là một cô mèo mun nhỏ, cả buổi chiều ở trên nóc tủ cao nhất, chỉ xuống khi quán vắng. Cùng một môi trường, bé thứ nhất có thể đang có một ngày vui, bé thứ hai đang chịu đựng.

Tính cách mèo có cơ sở di truyền và chịu ảnh hưởng lớn từ trải nghiệm thời mèo con. Một con mèo bạo dạn với người lạ thường thích nghi với quán tốt hơn. Mục tính khí mèo có bài riêng về mèo bạo dạn và mèo nhút nhát. Còn câu hỏi bé nào không hợp ở quán, và làm gì với bé đó, có bài riêng ngay trong mục này.

Bắt tay làm

Với chủ quán — một cách theo dõi đơn giản không cần phòng xét nghiệm:

1. Mỗi ngày, vào một giờ đông khách cố định, nhân viên đi một vòng ghi lại từng bé đang ở đâu: khu khách, chỗ cao, chỗ trốn hay phòng nghỉ.
2. Ghi thêm bé đó đang ngủ thả lỏng, đang quan sát hay đang cuộn chặt.
3. Sau hai tuần, nhìn lại: bé nào hầu như lúc nào cũng ở chỗ trốn? Bé nào ăn giảm vào ngày đông?
4. Với bé có dấu hiệu bất thường, bàn với bác sĩ thú y trước — đau, bệnh cũng làm mèo trốn — rồi mới tính chuyện thay đổi môi trường hay lịch tiếp khách.

Với khách: lần tới đến quán, để ý xem có bé nào bạn chưa từng thấy rời khỏi chỗ cao. Đừng tìm cách dỗ nó xuống. Bé ấy đang dùng đúng quyền của mình.