Mèo cần chỗ trốn và lối thoát lên cao vì cách đối phó tự nhiên nhất của mèo với điều nó không thích là rời đi: lẩn khuất hoặc lên chỗ cao để nhìn xuống. Khi không còn đường lui, mèo chỉ còn hai lựa chọn tệ hơn là đông cứng chịu trận hoặc tự vệ. Ở quán cà phê, "quyền rút lui" này là thứ phân biệt một quán mèo được thiết kế cho mèo với một quán chỉ được thiết kế cho ảnh đẹp.
Mèo vừa là thợ săn vừa là con mồi
Mèo nhà là thợ săn nhỏ, nhưng trong tự nhiên tổ tiên của nó cũng là con mồi của chim săn, chó hoang, thú lớn hơn. Vì vậy hệ thần kinh của mèo được "cài sẵn" hai phản xạ khi gặp thứ lạ hoặc đáng ngại: khuất khỏi tầm nhìn và lên cao. Từ chỗ cao, mèo thấy được toàn cảnh mà khó bị chạm tới. Trong hộp hay hang, mèo không bị nhìn thấy.
Khác với chó, mèo không có thói quen tìm tới người để được trấn an khi sợ. Nó tự giải quyết bằng khoảng cách. Hiểu điều này, ta sẽ thấy vì sao một con mèo được ôm chặt "cho đỡ sợ" thường sợ thêm.
Nghiên cứu hộp trốn: bằng chứng rõ nhất
Năm 2014, nhóm của Claudia Vinke ở Đại học Utrecht (Hà Lan) công bố một nghiên cứu được trích dẫn rất nhiều. Họ chia mèo mới vào trạm cứu hộ thành hai nhóm: một nhóm có hộp để trốn trong chuồng, một nhóm không. Mức căng thẳng được đo bằng Cat Stress Score trong những ngày đầu.
- Trong những ngày đầu, nhóm có hộp trốn có mức căng thẳng thấp hơn rõ so với nhóm không có hộp.
- Sau khoảng hai tuần, khác biệt giữa hai nhóm gần như không còn, vì mèo nhóm không hộp cũng dần quen.
Hai điều rút ra cho quán: chỗ trốn quan trọng nhất trong giai đoạn mèo mới làm quen, và nó giúp mèo thích nghi nhanh hơn. Nhưng ở quán, mỗi ngày đều có người lạ mới, nên với mèo quán, "giai đoạn làm quen" lặp lại theo kiểu nhỏ mỗi khi quán đông. Chỗ trốn vì thế không bao giờ là thứ thừa.
Hướng dẫn về nhu cầu môi trường của AAFP và ISFM năm 2013 cũng đặt "một nơi an toàn, có chỗ trốn và chỗ cao" là nhu cầu đầu tiên trong năm nhu cầu của mèo. Cách bố trí ở nhà riêng đã có trong các cẩm nang nuôi mèo; ở đây chỉ bàn chuyện quán.
Ở quán, chỗ trốn phải đạt những gì
Một cái hộp đặt giữa phòng không phải lúc nào cũng là chỗ trốn. Trong mắt mèo, chỗ trốn tốt có mấy đặc điểm:
| Đặc điểm | Vì sao | Ở quán làm thế nào |
|---|---|---|
| Khách không với tay tới | Hộp mà người thò tay vào được thì không an toàn | Đặt trên cao, sau vách, hoặc trong phòng nghỉ |
| Mèo nhìn ra được | Mèo muốn thấy mối nguy đang ở đâu | Hộp có lỗ nhìn, hang mở về phía phòng |
| Vừa người | Chật vừa đủ cho mèo thấy được bao bọc | Nhiều cỡ cho mèo nhỏ và mèo to |
| Đủ số lượng | Mèo không phải tranh hoặc chung với con nó ngại | Nhiều hơn số mèo, rải nhiều nơi |
| Không phải ngõ cụt | Mèo bị kẹt trong chỗ trốn khi có mèo khác chặn cửa | Hai lối ra, hoặc đặt ở nơi không bị dồn |
| Ổn định | Chỗ trốn đổi chỗ liên tục mất tác dụng | Giữ cố định, chỉ thay khi bẩn hỏng |
Lối thoát trên cao: thiết kế theo dòng chảy
Kệ treo tường trông đẹp trong ảnh, nhưng giá trị thật của nó nằm ở đường đi. Một kệ lẻ loi giữa tường chỉ là chỗ ngồi. Một chuỗi kệ nối với nhau, nối với nóc tủ, nối tới cửa mèo dẫn vào phòng nghỉ — đó mới là lối thoát.
Ba câu hỏi khi nhìn một hệ kệ
- Từ bất kỳ chỗ nào khách ngồi, mèo có lên cao được trong một hai bước nhảy không? Nếu mèo phải băng qua giữa phòng để tới kệ, nó có thể bị chặn.
- Trên cao có lối đi ra chỗ khác không, hay chỉ là một điểm? Mèo lên một điểm rồi bị mèo khác chiếm lối xuống là mèo bị kẹt.
- Mèo già, mèo béo, mèo đau khớp có lên được không? Bậc thấp, dốc có mặt bám, khoảng nhảy ngắn giúp mọi bé đều có quyền rút lui.
Chi tiết kỹ thuật về thiết kế không gian quán — lối đi trên cao, phòng nghỉ, cửa hai lớp — có bài riêng ở mục quán cà phê mèo. Bài này chỉ giữ một nguyên tắc: mỗi món nội thất cho mèo nên được đánh giá bằng câu hỏi "nó giúp mèo rời đi dễ hơn không".
Phòng nghỉ: chỗ trốn lớn nhất
Nhiều quán mèo có một phòng phía sau mà khách không vào được, thông với khu khách bằng một cửa nhỏ cỡ mèo hoặc khe cửa vừa mèo chui. Đây là chỗ trốn quan trọng nhất của cả quán, vì:
- Mèo tự quyết định lúc nào làm việc, lúc nào nghỉ, không cần nhân viên đoán.
- Trong phòng có đủ nước, khay cát, chỗ ngủ, nên mèo không phải quay ra khu khách chỉ để uống nước.
- Nhân viên nhìn ai hay vào phòng nghỉ là biết bé nào đang quá tải.
Một điểm hay bị làm sai: đóng cửa phòng nghỉ vào giờ đông "để mèo ra cho khách". Làm thế là tước đúng thứ mèo cần nhất vào đúng lúc nó cần nhất.
Một quán tốt không phải quán nơi mọi con mèo đều ra chào khách, mà là quán nơi con mèo nào không muốn ra cũng có chỗ để ở yên.
Nội quy giữ cho chỗ trốn còn là chỗ trốn
Có chỗ trốn mà khách vẫn được phép lôi mèo ra thì cũng như không. Ba điều mà nhiều quán đưa vào nội quy:
- Không thò tay, thò điện thoại vào hộp, hang mèo đang nằm.
- Không bế mèo từ trên kệ xuống, không đứng lên ghế để với mèo.
- Không đứng chắn cửa phòng nghỉ, không chụp ảnh qua cửa mèo.
Lý do của từng điều trong nội quy và cách làm cho khách nhớ thuộc phần vận hành quán. Về phúc lợi, điều cần nhớ là: chỗ trốn chỉ có nghĩa khi nó được tôn trọng.
Khi chỗ trốn "quá tốt"
Có chủ quán lo rằng làm nhiều chỗ trốn thì mèo trốn hết, khách không có mèo để chơi. Thực tế thường ngược lại. Khi mèo biết chắc mình rút lui được bất cứ lúc nào, nó dám ra ngoài nhiều hơn, ở lại lâu hơn. Mèo không có đường lui thì hay nằm im ở một chỗ khuất, không chơi, không chào ai.
Nếu một bé vẫn trốn gần như suốt dù có đủ chỗ trốn, chỗ trốn không phải vấn đề — có thể bé đang đau, đang ngại một con mèo khác, hoặc tính bé không hợp với nhịp quán. Cần bác sĩ thú y xem trước, rồi mới nghĩ tới chuyện bé có hợp sống ở quán không.
Bắt tay làm
Bảng kiểm "quyền rút lui" cho chủ quán:
- Số chỗ trốn ngoài tầm tay khách nhiều hơn số mèo.
- Từ mỗi khu bàn, mèo lên được chỗ cao trong một hai bước nhảy.
- Hệ kệ trên cao có ít nhất hai lối lên xuống, không có điểm cụt.
- Mèo già hoặc đau khớp có đường lên thấp, dốc có mặt bám.
- Cửa phòng nghỉ luôn mở cho mèo trong giờ mở cửa.
- Trong phòng nghỉ có nước, khay cát, chỗ ngủ.
- Nội quy nói rõ không lôi mèo ra khỏi hộp, kệ.
Cho khách: khi thấy một bé trên kệ cao, đừng gọi, đừng giơ đồ chơi lên tận nơi. Ngồi xuống, uống nước, để bé quan sát bạn. Nhiều bé sẽ tự xuống khi đã nhìn bạn đủ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo thích trốn trong hộp?
Trong hộp, mèo khuất khỏi tầm nhìn và được bao bọc ở mọi phía, nên cảm thấy an toàn. Nghiên cứu năm 2014 ở trạm cứu hộ tại Hà Lan cho thấy mèo mới vào trạm có hộp trốn thì căng thẳng thấp hơn rõ trong những ngày đầu so với mèo không có hộp.
Vì sao mèo thích leo lên chỗ cao?
Từ chỗ cao mèo nhìn được toàn cảnh và khó bị chạm tới, nên đó là cách tự nhiên để mèo tránh điều nó ngại. Ở quán, kệ và lối đi trên cao giúp mèo rời khỏi tầm tay khách mà không phải bỏ hẳn khu chung.
Quán mèo có cần phòng nghỉ riêng cho mèo không?
Rất nên có. Phòng nghỉ khách không vào được, có cửa nhỏ để mèo tự ra vào, cho mèo quyền tự quyết lúc nào tiếp khách và lúc nào nghỉ. Không nên đóng cửa phòng này vào giờ đông khách.
Có nên lôi mèo ra khỏi chỗ trốn để chơi không?
Không. Lôi mèo ra khỏi chỗ trốn lấy đi cảm giác an toàn của nó và có thể làm mèo cào cắn để tự vệ. Mèo trốn thì cứ để yên; bé muốn chơi sẽ tự ra.
Làm nhiều chỗ trốn có làm mèo trốn hết không?
Thường là không. Khi biết chắc mình rút lui được, mèo lại dám ra ngoài nhiều hơn. Một bé vẫn trốn suốt dù có đủ chỗ thì nên được bác sĩ thú y khám xem có đau, có bệnh không.
