Mèo giữa phế tích cổ: Torre Argentina ở Rome và thành cổ Kotor

Largo di Torre Argentina ở Rome là một khu phế tích bốn ngôi đền thời Cộng hoà La Mã, nằm ngay cạnh nơi Julius Caesar bị ám sát năm 44 trước Công nguyên, và từ nhiều thập kỷ nay là nhà của một đàn mèo được tình nguyện viên chăm sóc. Ở bờ Adriatic, thành cổ Kotor (Montenegro), một di sản thế giới được UNESCO công nhận, cũng nổi tiếng với mèo sống khắp ngõ đá và được coi như biểu tượng của thành phố. Hai nơi cho thấy hai cách sống chung giữa mèo, người dân và di tích hai nghìn năm tuổi.

Largo di Torre Argentina: bốn ngôi đền và một đàn mèo

Khu di tích

Torre Argentina là một quảng trường ở trung tâm Rome, giữa những con phố đông xe. Ở giữa quảng trường là một khu đất trũng thấp hơn mặt đường vài mét, lộ ra nền và cột của bốn ngôi đền thời Cộng hoà La Mã, được các nhà khảo cổ đặt tên bằng chữ cái A, B, C, D vì không chắc từng đền thờ vị thần nào. Khu này được đào lên vào cuối thập niên 1920, khi người ta phá dỡ một dãy nhà cũ để mở rộng đường.

Ngay phía tây khu đền là nơi từng có công trình của Pompey, trong đó có phòng họp mà Viện Nguyên lão dùng tạm. Theo các sử gia La Mã, Julius Caesar bị ám sát tại đó vào ngày 15 tháng 3 năm 44 trước Công nguyên. Các nhà khảo cổ cho rằng một phần nền móng của công trình này nằm trong khu Torre Argentina, dù phần lớn hiện ở dưới những toà nhà xung quanh.

Cái tên "Argentina" chẳng liên quan gì tới nước Argentina. Nó đến từ một ngọn tháp của một viên chức giáo triều thế kỷ 15 quê ở Strasbourg, thành phố mà người La Mã xưa gọi là Argentoratum.

Mèo đến từ khi nào

Ngay sau khi khu đền lộ ra, mèo hoang trong thành phố đã tìm xuống: khu đất trũng có tường cao bao quanh, nhiều hốc đá, ít người lui tới, đá cổ giữ ấm buổi chiều. Những người phụ nữ Rome quen cho mèo ăn, được người địa phương gọi vui là "gattare", tới đây cho mèo ăn suốt nhiều thập kỷ. Có những giai thoại về các nghệ sĩ nổi tiếng của Rome từng ghé cho mèo ở đây ăn, nhưng đó là chuyện truyền miệng.

Từ giữa thập niên 1990, một nhóm tình nguyện viên lập trạm chăm mèo trong một khoảng không gian dưới mặt đường, sát rìa khu phế tích. Họ triệt sản, chữa bệnh, chăm những con mèo già, mèo khuyết tật, và tìm nhà nhận nuôi. Trạm sống chủ yếu bằng quyên góp và các chương trình "nhận nuôi từ xa", khách góp tiền nuôi một con mèo cụ thể mà không cần mang nó về.

Mèo, di tích và những tranh cãi

Rome có truyền thống coi trọng các đàn mèo ở di tích. Chính quyền thành phố từng ghi nhận các đàn mèo này như một phần đời sống văn hoá của đô thị. Tuy vậy, trạm mèo ở Torre Argentina cũng từng có những tranh luận với cơ quan quản lý di sản về giấy phép, vệ sinh và chuyện một trạm chăm thú nằm sát một khu khảo cổ quan trọng. Đây là bài toán thật: di tích cần được bảo vệ, mèo cũng cần được chăm, và hai việc phải tìm cách ở cạnh nhau.

Từ năm 2023, khu đền được mở lối đi bộ cho khách xuống tham quan sát các nền móng, thay vì chỉ đứng nhìn từ trên vỉa hè. Mèo vẫn ở đó, nằm phơi nắng trên các bậc đá cổ.

Kotor: thành cổ của mèo bên vịnh

Kotor là một thành phố cổ nằm sâu trong vịnh Kotor, bờ biển Adriatic, Montenegro. Thành cổ có tường thành chạy lên sườn núi đá vôi phía sau, những ngõ lát đá hẹp, nhà thờ cổ, quảng trường nhỏ. Vùng tự nhiên và văn hoá lịch sử Kotor được UNESCO đưa vào danh sách di sản thế giới từ năm 1979.

Mèo ở Kotor có mặt khắp nơi: ngủ trên bậc nhà thờ, ngồi trên thành giếng, nằm trong cửa hàng lưu niệm. Người dân đặt bát nước, bát thức ăn, có khi cả những hộp nhỏ để mèo trú. Mèo trở thành hình ảnh quen thuộc trên quà lưu niệm, và trong thành cổ có một bảo tàng nhỏ về mèo, trưng bày tranh, bưu thiếp, tem về mèo.

Vì sao Kotor lại nhiều mèo

Kotor là một thành phố cảng có truyền thống đi biển lâu đời. Người địa phương thường kể rằng mèo theo những con tàu buôn về đây, giữ cho kho và tàu sạch chuột, và được dân đi biển quý như vật may mắn. Đây là cách giải thích phổ biến, hợp lý với lịch sử cảng, nhưng không có tư liệu cụ thể nào về những con mèo đầu tiên. Ngày nay mèo được yêu như một phần bản sắc của thành phố, giống Istanbul mà bài trước trong mục đã kể.

Hai nơi, hai cách sống chung

Vì sao mèo hay sống ở phế tích

• Chỗ trú tốt: tường đổ, hốc đá, bậc thang cho mèo chỗ trốn và chỗ trên cao để quan sát, đúng hai thứ mèo cần.
• Đá giữ ấm: chiều nắng, đá cổ ấm lên, mèo nằm phơi.
• Yên tĩnh ban đêm: khu di tích đóng cửa, ít người, ít xe.
• Có người cho ăn: du khách và người dân quanh đó.

Chính vì vậy, ở nhiều di chỉ quanh Địa Trung Hải, từ Hy Lạp tới Thổ Nhĩ Kỳ, du khách đều gặp mèo nằm giữa cột đá cổ. Nhưng "nơi tốt cho mèo" không có nghĩa là bỏ mèo ở đó: di tích không phải trạm cứu hộ.

Bắt tay làm: gặp mèo ở di tích cho đúng

1. Không trèo vào khu cấm để bế mèo hay chụp ảnh gần. Rào chắn ở di tích là để bảo vệ di tích, và cũng bảo vệ bạn.
2. Không cho mèo ăn ngay trong khu di tích trừ khi có điểm cho ăn chính thức. Thức ăn thừa làm bẩn di tích, thu hút chuột và côn trùng.
3. Muốn giúp, giúp qua trạm chăm mèo. Ở Torre Argentina, quyên góp hay "nhận nuôi từ xa" giúp trạm triệt sản, chữa bệnh cho mèo.
4. Không bỏ mèo lại. Nếu bạn sống ở gần và không nuôi được mèo nữa, hãy tìm tổ chức cứu hộ, đừng mang mèo tới di tích.
5. Chụp từ xa, không flash, và chờ mèo tự quay lại. Cách chụp mèo ngoài trời có ở mục chụp ảnh.
6. Tôn trọng người dân ở thành cổ như Kotor: không chặn lối đi, không vào sân nhà, nói nhỏ trong ngõ.
7. Đi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi mèo ra phơi nắng và khách thưa hơn, nhất là ở Kotor vào mùa có tàu du lịch cập cảng.

Tìm hiểu thêm

• Đọc lại cảnh Caesar bị ám sát trong các sử gia La Mã như Suetonius hay Plutarch, rồi đứng ở rìa khu Torre Argentina mà hình dung.
• Trang của trạm mèo Torre Argentina có giờ mở cửa cho khách ghé thăm và thông tin về các bé mèo đang cần nhà.
• Leo tường thành Kotor lên pháo đài trên núi lúc sáng sớm để nhìn toàn cảnh vịnh, rồi xuống tìm bảo tàng mèo nhỏ trong thành cổ.
• Ở Rome còn những đàn mèo khác sống quanh di tích, như khu Kim tự tháp Cestius cạnh nghĩa trang cổ. Hỏi người địa phương là cách tốt để tìm.