Mèo công vụ: mèo bưu điện, mèo Hermitage và mèo Larry phố Downing

"Mèo công vụ" là những con mèo được một cơ quan, bảo tàng, bưu điện hay thư viện chính thức nuôi để bắt chuột, và nhiều con dần trở thành biểu tượng của nơi đó. Ba ví dụ nổi tiếng nhất: mèo của Bưu điện Anh được cấp tiền ăn từ năm 1868, đàn mèo hàng thế kỷ ở Bảo tàng Hermitage (Saint Petersburg, Nga), và Larry — "Trưởng ban Bắt chuột" ở số 10 phố Downing, London, từ năm 2011. Câu chuyện của chúng cho thấy mèo chuyển từ "nhân viên diệt chuột" thành "gương mặt" của tổ chức.

Vì sao cơ quan lại nuôi mèo

Trước khi có thuốc diệt chuột hiện đại và các dịch vụ kiểm soát côn trùng, chuột là mối lo lớn với bất kỳ nơi nào cất giữ giấy tờ, thư từ, tranh ảnh, lương thực. Một con chuột trong kho bưu điện có thể cắn nát cả túi thư; một đàn chuột trong cung điện có thể phá hỏng tranh, vải, sách. Mèo là giải pháp rẻ, sạch, tự vận hành.

Điều thú vị là khi việc diệt chuột không còn cần mèo nữa, nhiều cơ quan vẫn giữ mèo. Lý do lúc ấy đã khác: mèo làm nơi làm việc dễ chịu hơn, và công chúng thích chúng.

Mèo bưu điện Anh: được cấp tiền ăn từ năm 1868

Năm 1868, Bưu điện Anh (General Post Office) chính thức cho phép nuôi mèo ở văn phòng phụ trách phiếu chuyển tiền tại London, với một khoản trợ cấp nhỏ hằng tuần để mua thức ăn, với điều kiện mèo phải giữ được chuột ở mức kiểm soát. Từ đó, nhiều bưu cục khắp nước Anh nuôi mèo, và các khoản "lương mèo" xuất hiện trong sổ sách của một cơ quan nhà nước — một chi tiết khiến các nhà sử học hành chính thích thú.

Con mèo bưu điện nổi tiếng nhất có lẽ là Tibs, sống ở trụ sở chính của Bưu điện tại London những năm 1950 đến đầu thập niên 1960. Tibs to con, được nhân viên quý, và khi nó mất, tạp chí nội bộ của ngành bưu điện đã đăng tin tưởng niệm. Theo thời gian, cùng với việc thay đổi tổ chức và tiêu chuẩn vệ sinh, mèo dần vắng bóng khỏi bưu cục.

Mèo Hermitage: những người gác tranh

Bảo tàng Hermitage ở Saint Petersburg, nằm trong Cung điện Mùa Đông cũ của các Sa hoàng, có lẽ là nơi có truyền thống mèo công vụ lâu đời nhất còn tồn tại. Theo các tài liệu hay được bảo tàng nhắc lại, năm 1745 Nữ hoàng Elizabeth ra lệnh mang những con mèo bắt chuột giỏi từ thành Kazan về cung để trị chuột. Có những câu chuyện còn đẩy truyền thống này về thời Pyotr Đại đế, nhưng chi tiết đó mang tính truyền miệng hơn.

Ngày nay, vài chục con mèo vẫn sống trong khu hầm và sân trong của bảo tàng — không đi lại trong phòng trưng bày. Nhân viên và tình nguyện viên lo cho chúng ăn, chữa bệnh, có nơi ở riêng. Bảo tàng thậm chí có những ngày hội dành cho mèo Hermitage, thu hút người dân và khách du lịch. Một số con được giới thiệu cho người nhận nuôi khi đàn quá đông.

Mèo Hermitage là ví dụ hiếm có về việc một tổ chức văn hoá lớn chủ động coi mèo là một phần di sản sống của mình, và có người chịu trách nhiệm chăm sóc chúng.

Larry và "Trưởng ban Bắt chuột" ở phố Downing

Từ đầu thế kỷ 20, các cơ quan chính phủ Anh ở khu Whitehall đã có mèo được nuôi bằng ngân sách nhỏ để giữ văn phòng sạch chuột. Danh hiệu không chính thức "Chief Mouser" — tạm dịch "Trưởng ban Bắt chuột" — gắn với những con mèo sống ở số 10 phố Downing, nơi ở và làm việc của Thủ tướng Anh.

Một con nổi tiếng trước đây là Humphrey, sống ở phố Downing từ năm 1989 đến 1997. Còn Larry, một con mèo mướp trắng nâu được nhận từ trạm cứu hộ Battersea, về số 10 phố Downing vào tháng 2 năm 2011 và mang chức danh "Chief Mouser to the Cabinet Office". Larry đã ở đó qua nhiều đời thủ tướng, trở thành một trong những "nhân vật" được chụp ảnh nhiều nhất trên con phố ấy, thường xuất hiện nằm trước cánh cửa đen số 10. Larry có cả những "đồng nghiệp" ở các bộ lân cận trong nhiều năm, chẳng hạn Palmerston ở Bộ Ngoại giao.

Mèo ở phố Downing không làm chính trị, và bài này cũng không bàn chính trị. Điều đáng chú ý là một văn phòng chính phủ vẫn giữ mèo như một truyền thống, và dùng hình ảnh một con mèo cứu hộ để nói chuyện với công chúng.

Mèo thư viện, mèo nhà ga, mèo cửa hàng

• Mèo thư viện: nổi tiếng nhất có lẽ là Dewey Readmore Books, con mèo được nhân viên thư viện công cộng thị trấn Spencer (bang Iowa, Mỹ) tìm thấy trong hộp trả sách năm 1988 và sống ở thư viện đến năm 2006. Câu chuyện của Dewey được người thủ thư Vicki Myron viết thành sách bán chạy năm 2008.
• Mèo nhà ga: ở Nhật có mèo Tama làm "trưởng ga" từ năm 2007, câu chuyện được kể riêng trong mục mèo nổi tiếng và điểm đến.
• Mèo cửa hàng: ở nhiều thành phố, tiệm tạp hoá, hiệu sách, cửa hàng nhỏ nuôi mèo trước là để bắt chuột, sau thành "nhân viên tiếp khách". Ở một số nơi, việc này đụng đến quy định an toàn thực phẩm.

Bài học cho những nơi nuôi mèo tiếp người hôm nay

Mèo công vụ là "tổ tiên" gần của mèo quán cà phê: một con vật sống ở nơi công cộng, gặp nhiều người lạ mỗi ngày. Nhìn vào những nơi giữ mèo bền vững nhất, có vài điểm chung:

1. Có người chịu trách nhiệm rõ ràng: một nhân viên hay một nhóm lo ăn uống, thú y.
2. Có chỗ riêng cho mèo: mèo Hermitage sống ở khu hầm, không phải trong phòng tranh đông khách.
3. Có giới hạn số lượng: khi đàn đông quá, phải tìm nhà nhận nuôi.
4. Tôn trọng mèo hơn hình ảnh: một con mèo nổi tiếng vẫn cần ngủ, cần trốn, cần được để yên.

Chuyện phúc lợi của mèo khi tiếp khách được bàn kỹ ở mục phúc lợi và giờ nghỉ.

Dòng thời gian

Tìm hiểu thêm

• Sách Dewey: The Small-Town Library Cat Who Touched the World (2008) của Vicki Myron, có bản dịch ở nhiều nước.
• Trang web và mạng xã hội của Bảo tàng Hermitage thường đăng về mèo của bảo tàng, nhất là dịp ngày hội mèo.
• Bảo tàng Bưu chính London (The Postal Museum) có tư liệu về lịch sử ngành bưu điện Anh, trong đó có chuyện mèo bưu điện.